Vincent Azoulay Paulin Ismard

Αθήνα 403

Η ιστορία ως χορικό

Mετάφραση: Δημήτρης Δημακόπουλος

Εκδ. Πόλις, 2025, σελ.: 550, τιμή: 22.00€

Η ιστορία που αφηγούνται οι Βενσάν Αζουλαί και Πωλέν Ισμάρ –καθηγητές αρχαίας ελληνικής ιστορίας σε πανεπιστήμια της Γαλλίας– διαδραματίζεται στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. στην Αθήνα, αμέσως μετά από αυτό που ο Θουκυδίδης θεωρεί «τη μεγαλύτερη κρίση που συγκλόνισε την Ελλάδα και ένα μέρος του βαρβαρικού κόσμου». Μια επιτροπή τριάντα Αθηναίων βρήκε την ευκαιρία να καταλύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς που ρύθμιζαν την πολιτική ζωή της πόλης τους για παραπάνω από έναν αιώνα. Ήταν η αρχή μιας αιματηρής εμφύλιας σύγκρουσης που διήρκεσε σχεδόν έναν χρόνο. Σε αντίθεση με την πρώτη ολιγαρχική επανάσταση, η οποία ξεκίνησε το 411, αυτή η δεύτερη ολιγαρχία εγκαθίδρυσε μια πραγματική βασιλεία τρόμου, όπου οι Τριάκοντα τιμώρησαν τόσο τους υπεύθυνους για την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο όσο και τους υπερασπιστές της δημοκρατίας. Η δημοκρατία αντιστάθηκε στους ολιγαρχικούς με τη βοήθεια ενός στρατού εθελοντών υπό την ηγεσία του Θρασύβουλου και έπειτα από σκληρές μάχες αποκαταστάθηκε το φθινόπωρο του 403. Η δημοκρατία, όπως υπήρχε μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο και τον Εμφύλιο Πόλεμο, και η οποία συνεχίστηκε μέχρι τον 4ο αιώνα, δεν ήταν τόσο παρακμιακή όσο την έχει παρουσιάσει η κλασική ιστοριογραφία. Παρ’ όλα αυτά, μας υπενθυμίζουν ότι η δημοκρατία του 4ου αιώνα δεν ήταν πλέον ακριβώς η ίδια με αυτή της Εποχής του Περικλή, και ότι αυτοί οι μετασχηματισμοί έλαβαν χώρα το 403 και τα χρόνια που ακολούθησαν.

Στοχεύοντας στην καλύτερη κατανόηση του εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε αμέσως μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, προσφέρουν παράλληλα μια νέα οπτική γωνία στην αθηναϊκή κοινωνία. Διερευνούν πώς οι ίδιοι οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν την πόλη-κράτος. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η έννοια του αρχαίου χορού κατέστη κεντρική στο έργο τους. Με αφετηρία δέκα πρόσωπα, παρουσιάζουν τα γεγονότα εκείνης της περιόδου από μια άλλη οπτική γωνία. Οι συγγραφείς εμπνέονται από το πρότυπο του αρχαίου χορού και προτείνουν μια νέα ανάγνωση της αθηναϊκής κοινωνίας, πέρα από τις παγιωμένες διακρίσεις ανάμεσα σε πολίτες, μετοίκους και δούλους.

Οι βαναυσότητες του εμφυλίου πολέμου προκάλεσαν την ανάδυση πολλαπλών ρευστών συλλογικοτήτων γύρω από κεντρικές μορφές όπως ο αταξινόμητος Σωκράτης, ο ολιγαρχικός Κριτίας, ο ρήτορας Λυσίας, αλλά και ο δημόσιος γραμματέας Νικόμαχος, ο πρώην δούλος Γήρυς και η ιέρεια Λυσιμάχη. Οι Αζουλαί και Ισμάρ αποκαλύπτουν με αυτό τον τρόπο τις ιεραρχίες και τις εντάσεις, τις πρακτικές και τα συναισθήματα των κατοίκων της Αθήνας. Αναδύεται έτσι μια καινούργια χαρτογραφία της αθηναϊκής κοινωνίας, με κεντρικούς άξονες την πολλαπλότητα και την ενδεχομενικότητα. Αναδεικνύουν πρόσωπα που συμβάλουν στην ανασύνθεση των διαφόρων κοινωνικών κύκλων στους οποίους κινούνται. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν ο φτωχός εργάτης Εύθηρος, η πλούσια κληρονόμος Ηγησώ, ο πρώην σκλάβος Γήρυς και ο γραφειοκράτης Νικόμαχος.

Μέσω της αφήγησης της Ιστορίας ως χορικού αναπτύσσεται ένας προβληματισμός για το πώς συγκροτείται μια κοινωνία: ποιες διαδικασίες οδηγούν μια κοινότητα στον αλληλοσπαραγμό, ή ακόμα και στην αποσύνθεση, και έπειτα στην επανίδρυση; Ένας καίριος στοχασμός, που αφορά επίσης πολλά ανοιχτά ζητήματα της ταραγμένης εποχής μας.

Τεύχος 692 (Φεβρουάριος 2026)

Δείτε Περισσότερα >>