Θεοχάρης Αναγνωστόπουλος

Μεταξύ αυτοκρατορίας και έθνους-κράτους

Η ελληνόφωνη ορθόδοξη κοινότητα Σμύρνης στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1908-1922)

εκδ. Επίκεντρο, 2023, σελ.: 380, τιμή: 22,00 €

Η Σμύρνη αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα εμπορικά λιμάνια της Ευρώπης από τον 19ο μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Τα μέλη της ελληνορθόδοξης Κοινότητας Σμύρνης αναδείχτηκαν σε οικονομικό, κοινωνικό και δημογραφικό επίπεδο. Το μητροπολιτικό ζήτημα που προέκυψε τον Ιανουάριο του 1910 λόγω της εκδημίας του μητροπολίτη Βασιλείου (1884-1910) δημιούργησε αναταράξεις τόσο εντός όσο και εκτός της Κοινότητας. Νέος μητροπολίτης Σμύρνης εξελέγη ο από Δράμας Χρυσόστομος, ένας εθνικά προσανατολισμένος αρχιερέας που είχε την υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης αλλά αμφισβητούνταν από τις οθωμανικές αρχές.

Η ελληνική κυβέρνηση προσπάθησε ανεπιτυχώς να αναδειχτεί σε ρυθμιστικό παράγοντα των διεργασιών σχετικά με τις οθωμανικές εκλογές τόσο του 1911 όσο και του 1912. Το ξέσπασμα και η εξέλιξη των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) αποτέλεσαν μία σημαντική τομή: οι Ρωμιοί της Σμύρνης διαδηλώνουν για πρώτη φορά ενάντια σε κάποια εθνοτική ομάδα στρεφόμενοι κατά των βουλγαρικών βιαιοτήτων σε Μακεδονία και Θράκη. Οι οθωμανικές ήττες στους Βαλκανικούς Πολέμους κατέστησαν εχθρικότερους τους Νεότουρκους έναντι των Ρωμιών, ειδικότερα δε στο εσωτερικό της Ιωνίας. Έτσι, στις αρχές του 1914 άρχισε συστηματικός διωγμός ενάντια στους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς του εσωτερικού, ενώ εντατικοποιήθηκαν οι δράσεις κατά των Ρωμιών ακόμη και εντός της Σμύρνης. Ακολούθως, ο Χρυσόστομος συγκρούεται με τις οθωμανικές αρχές και απομακρύνεται από τη Σμύρνη τον Αύγουστο του 1914.

Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) η Σμύρνη παραμένει η ασφαλέστερη τοποθεσία για τους Ρωμιούς. Την ίδια περίοδο, ο Χρυσόστομος προσπαθεί ανεπιτυχώς να πείσει τον βασιλιά Κωνσταντίνο για την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Ο μητροπολίτης Σμύρνης επέστρεψε στην έδρα του μετά τη λήξη του πολέμου (1918), με την τοπική Κοινότητα να διατρανώνει τον πόθο της για ένωση με την Ελλάδα αλλά και να μαστίζεται από εσωτερικές έριδες. Ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης ακολούθησε αυστηρή πολιτική έναντι των Ρωμιών, αναμειγνυόμενος ακόμη και σε ζητήματα που μέχρι τότε χειρίζονταν αποκλειστικά η Κοινότητα. Οι δυσμενείς πολιτικές, διπλωματικές και στρατιωτικές εξελίξεις για την Ελλάδα από το 1920 κι εξής έφεραν στο προσκήνιο πρωτοβουλίες για τη διάσωση της μικρασιατικής ρωμιοσύνης.

Το 1922 συγκροτήθηκε στη Σμύρνη η Ελληνική Μικρασιατική Άμυνα, οργάνωση που δεν κατόρθωσε να προσφέρει κάποια λύση. Επιπλέον, ο Στεργιάδης εκπόνησε σχέδιο για την ίδρυση αυτόνομου μικρασιατικού κράτους, το οποίο λόγω των τραγικών εξελίξεων έμεινε στα χαρτιά και η Κοινότητα ολοκλήρωσε την ιστορική της διαδρομή με τον πλέον μαρτυρικό τρόπο.

Ο Θεοχάρης Αναγνωστόπουλος στο εξαιρετικό βιβλίο του επικεντρώνει το ενδιαφέρον στις τελευταίες δεκαετίες την κρί­σι­μη πε­ρί­ο­δο με­τα­ξύ της Νε­ο­τουρ­κι­κής Επα­νά­στα­σης (1908) και της Μι­κρα­σι­α­τι­κής Κα­τα­στρο­φής, όταν η το­πι­κή ελ­λη­νορ­θό­δο­ξη Κοι­νό­τη­τα βρέ­θη­κε αντι­μέ­τω­πη με αλ­λε­πάλ­λη­λες προ­κλή­σεις και ολο­κλή­ρω­σε με τρα­γι­κό τρό­πο την ιστο­ρι­κή της δι­α­δρο­μή έπει­τα από την κα­τάρ­ρευ­ση του ελ­λη­νι­κού στρα­τού στη Μι­κρά Ασία.  Μεγάλο ενδιαφέρον έχει το σχέδιο που είχε εκπονήσει το καλοκαίρι του 1922 ο Ύπατος Αρμοστής Σμύρνης για την ίδρυση αυτόνομου μικρασιατικού κράτους που δημοσιεύεται αυτούσιο σε παράρτημα στο τέλος του βιβλίου.

Τεύχος 681 (Μάρτιος 2025)

Δείτε Περισσότερα >>