Περιοδικό Ιστορία
Κι όμως, όμορφα… Ένα βιβλίο για την τζαζ
Κι όμως, όμορφα... Ένας μάλλον ιδιόρρυθμος τίτλος για ένα βιβλίο που υπερβαίνει τις συνήθεις ...
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

48 Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ

Η Τουρκική Δημοκρατία και το «βαθύ κράτος»

του Σωτήρη Πετρόπουλου


Οι πρόσφατες εξελίξεις στην τουρκική εσωτερική πολιτική σκηνή, όπως αυτές έλαβαν σάρκα και οστά μέσω του δημοψηφίσματος το οποίο διενεργήθηκε το 2010, έφεραν αναντίρρητα στο προσκήνιο ένα από τα διαχρονικότερα θέματα συζήτησης επί του σύγχρονου τουρκικού πολιτικού περιβάλλοντος. Το θέμα αυτό δεν είναι βέβαια άλλο από την επιρροή των στρατιωτικών, των κεμαλιστών και, εν κατακλείδι, αυτού που έμελλε να ονομαστεί ως «βαθύ τουρκικό κράτος» στην πολιτική ζωή της Τουρκίας, επιρροή την οποία το αποτέλεσμα του πρόσφατου δημοψηφίσματος φαίνεται να περιορίζει σημαντικά.
Φυσικά, όπως το σκάνδαλο στο Σουζουρλούκ το 1996 και το πιο πρόσφατο περιστατικό των αποκαλύψεων περί του οργανισμού Έργκενεκον φανερώνουν, το περίφημο ««βαθύ κράτος»» εντός της Τουρκίας αποτελεί ένα μόρφωμα με ζωή δεκαετιών το οποίο επεκτείνεται σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις της τουρκικής πολιτικής και οικονομικής ζωής και ως τέτοιο είναι σαφέστατα δύσκολο να εκριζωθεί εν μια νυκτί.
Πρέπει δε να παρατηρήσουμε ότι ««βαθύ κράτος»» και στρατός εντός της Τουρκίας δεν αποτελούν πάντοτε συνώνυμα, αλλά ο δεύτερος αναντίρρητα υπήρξε ο κύριος παράγοντας υποστήριξης και ενίσχυσης του πρώτου σε διάφορες περιόδους της τουρκικής ιστορίας.


Ο Κεμάλ και ο ρόλος του στρατού
Αν κάποιος θέλει να αναζητήσει τα γενεσιουργά αίτια του σημαντικού ρόλου των στρατιωτικών στην Τουρκία και κατ’ επέκταση του «βαθέος κράτους» θα πρέπει να ξεκινήσει την έρευνά του από τα πρώτα βήματα δημιουργίας του σύγχρονου τουρκικού κράτους.
Αδιαμφισβήτητος θεμελιωτής της σύγχρονης Τουρκίας αποτέλεσε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ο οποίος αναμόρφωσε πλήρως αυτό που απέμεινε από την κάποτε ισχυρή Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στρατιωτικός στο επάγγελμα, θα γίνει ο βασικός παράγοντας αλλαγής στην Τουρκία, μετατρέποντάς την από ένα θεοκρατικό κράτος το οποίο διοικούσε ο Σουλτάνος από την Κωνσταντινούπολη σε ένα σύγχρονο αστικό κράτος με πρωτεύουσα την Άγκυρα. Για να το καταφέρει αυτό θα πρέπει πρώτα να εκδιώξει κάθε ξένο κατακτητή από τα παλιά τουρκικά εδάφη στη Μικρά Ασία – δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον ελληνικό στρατό. Η νίκη του αυτή έναντι του επεκτατικού Έλληνα «κατακτητή» θα του προσφέρει την απαραίτητη δημοφιλία ώστε να απομονώσει τον Σουλτάνο και να διακηρύξει το 1923 την ίδρυση του σύγχρονου τουρκικού κράτους.
Βασικοί υποστηρικτές του Κεμάλ αποτέλεσαν οι στρατιωτικοί, οι οποίοι είδαν στο πρόσωπό του τον υπερασπιστή της τουρκικής εθνότητας και υπερηφάνειας. Επιπροσθέτως, ο στρατός στην Τουρκία στις αρχές της δεκαετίας του 1920 αποτελούσε έναν από τους κυριότερους εργοδότες της χώρας, καθώς απασχολούσε άνω του 16% του τουρκικού εργατικού δυναμικού. Γίνεται, λοιπόν, σαφές ότι ο Κεμάλ δεν θα μπορούσε –ακόμη και αν ήθελε– να περιορίσει τον ρόλο του στρατού στο υπό ανασύσταση κράτος, ο οποίος εν κατακλείδι αποτελούσε ένα σημαντικό κομμάτι της τουρκικής κοινωνίας και μάλιστα αυτό το οποίο επηρεαζόταν λιγότερο από το θεοκρατικό περιβάλλον του παρελθόντος.
Παράλληλα, ο Κεμάλ είχε να αντιμετωπίσει μια εκρηκτική εσωτερική αλλά και εξωτερική κατάσταση. Στο εσωτερικό της Τουρκίας διάχυτο ήταν το αίσθημα ανασφάλειας λόγω μιας πιθανής περαιτέρω διάσπασης της χώρας, βασιζόμενης στην κινητικότητα των σημαντικότερων μειονοτήτων εντός των τουρκικών εδαφών – Κούρδων, Αρμενίων και σε μικρότερο βαθμό Ελλήνων. Επιπλέον, παρότι ο Κεμάλ είχε καταφέρει ένα καίριο πλήγμα έναντι των ριζοσπαστικών ισλαμιστών, κανείς δεν μπορούσε να αποκλείσει προσπάθειες επαναφοράς του προηγούμενου στάτους κβο στο εσωτερικό της χώρας. Από την άλλη πλευρά, το εξωτερικό περιβάλλον της Τουρκίας, ειδικά στα νότια και στα ανατολικά, ήταν ιδιαίτερα ασταθές λόγω της δημιουργίας εκεί των νέων κρατών.
Λειτουργώντας εντός ενός τέτοιου περιβάλλοντος, ο Κεμάλ θα διακηρύξει τον αστικό χαρακτήρα της σύγχρονης Τουρκίας, θα προωθήσει σταδιακά μια λογική απόρριψης των αιτημάτων των μειονοτήτων και, κυρίως, θα θέσει τον στρατό ως επικεφαλής της περιφρούρησης της εξωτερικής αλλά και της εσωτερικής ασφάλειας της χώρας.
Η τελευταία παράμετρος είναι αυτή η οποία σταδιακά θα μεταφραστεί σε απόδοση δικαιοδοσίας και δυνατότητας στον τουρκικό στρατό να αναμειγνύεται στην εσωτερική πολιτική της χώρας κατά το δοκούν. Την άποψη αυτή θα ενστερνιστούν μια πλειάδα στρατιωτικών, πολιτικών και γραφειοκρατών εντός της Τουρκίας, οι οποίοι, αν και όχι πάντα με απόλυτα κοινά συμφέροντα, εμφανίζονται ως οι «κεμαλιστές» λόγω της πλήρους υποστήριξής τους στη διατήρηση του καθεστώτος το οποίο διαμόρφωσε ο Κεμάλ.
Πρώτα δείγματα της νέας θέσης των στρατιωτικών θα αρχίσουν να παρουσιάζονται από την ίδια τη γέννηση της Τουρκικής Δημοκρατίας μέσα από την απαγόρευση λειτουργίας κομμάτων. Έτσι, στην κατ’ όνομα τουρκική δημοκρατία θα διενεργηθούν οι πρώτες πολυκομματικές εκλογές μόλις το 1946 – μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

#528 Ιούνιος - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
 του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Ο ΣΚΥΤΑΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΓΟΥΣ, 370 π.Χ.
του Παναγιώτη Σουλτάνη        
Διαβάστε περισσότερα >>
 13 ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΚΕΜΑΛ ΑΤΑΤΟΥΡΚ, Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΤΟΥ ΗΓΗΘΕΙ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου       
Διαβάστε περισσότερα >>
 26 ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΚΕΜΑΛ ΑΤΑΤΟΥΡΚ, Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΘΕΜΕΛΙΩΤΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
του Ιορδάνη Παναγιωτίδη    
Διαβάστε περισσότερα >>
 36 ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ: ΜΙΑ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
του Ανδρέα Στεργίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 48 Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΘΥ ΚΡΑΤΟΣ
του Σωτήρη Πετρόπουλου
Διαβάστε περισσότερα >>
 57 Η ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΡΝΤΟΓΑΝ
του Φίλππου Προέδρου
Διαβάστε περισσότερα >>
 68 Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΜΑΛΤΑΣ ΚΑΙ Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ
του Τζων Τζούλιους Νόργουιτς
Διαβάστε περισσότερα >>
 86 ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΚΡΙΜΑΙΑΣ, ΤΗΣ ΑΖΟΦΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΥΚΑΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ, (Μέρος Β΄)
του Βάλτερ Πούχνερ.
 96 17 ΙΟΥΝΙΟΥ 1944 – Η ΥΠΑΤΗ ΣΤΙΣ ΦΛΟΓΕΣ
του Κωνσταντίνου Κοτσίλη
 100 Ο ΓΚΟΥΝΤΕΡ ΚΟΛΒΕΣ, ΤΟ «ΡΑΛΛΙ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ» ΚΑΙ ΤΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΠΟΛΕΜΟΥ
του Γιάννη Ράγκου
Διαβάστε περισσότερα >>
 109 Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΛΟΡΔΟΥ ΤΖΩΡΤΖ ΣΤΑΝΧΟΠ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΟΥ ΤΟΥΤΑΓΧΑΜΩΝ
του Φίλιππου Φίλιππα
 114 Βιβλία και Ιστορία
Edgar Morin
Ο ΒΙΝΤΑΛ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΚΟΙ ΤΟΥ
Επιμέλεια-Εισαγωγή: Αλέξανδρος Δάγκας
Από τη Θεσσαλονίκη στο Παρίσι
Εκδόσεις Επίκεντρο, 2012, σελ. 472, τιμή: 22,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 114 Βιβλία και Ιστορία
Κατερίνα Δεμέτη
ΑΠΟ ΤΟ ΙΝLOOK ΣΤΟ ΟUTLOOK…,
82 κείμενα από τη ζωή των μορφών.
Εκδόσεις Τρίμορφο, 2012, σελ.: 300, τιμή: 19,00 €

Διαβάστε περισσότερα >>
 114 Βιβλία και Ιστορία
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗΣ
Πρόλογος: Jacques Le Goff
Μετάφραση: Μαργαρίτα Κρεμμυδά, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνική Τραπέζης, 2011, σελ.: 933, τιμή: 45,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 114 Βιβλία και Ιστορία
Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν
Ο ΘΡΥΛΟΣ ΥΟΥ ΖΙΓΚΟΥΡΝΤ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΚΟΥΝΤΡΟΥΝ
Απόδοση: Θωμάς Μαστακούρης
Εκδόσεις Αίολος, 2011, σελ. : 464, τιμή: 28,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
114 Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
118 Το χθες στην Ιστορία ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗΣ
120  Επικαιρότητα και Ιστορία ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΑΓΚΟΣ
122  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
124  Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
125 Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost