Περιοδικό Ιστορία
Καθρέφτες. Μια σχεδόν παγκόσμια ιστορία
Η ιστορία γράφεται από τους νικητές, λέει η γνωστή ρήση...
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

34 Ο ΣΤΡΑΤΟΣ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ

Ο στρατός στη βενετοκρατούμενη Κρήτη

 του Παύλου Στ. Βασία

Η κατοχή της Κρήτης από τους Βενετούς ξεκίνησε με μια χρυσή ευκαιρία. Το νησί επωλείτο για χίλια αργύρια και η Βενετία βρισκόταν εκεί για να τα προσφέρει πρόθυμα. Από τότε ως την πλήρη κατάληψη της μεγαλονήσου από τους Τούρκους το 1669 ο φτερωτός λέοντας οργάνωσε σταδιακά έναν πολυπρόσωπο στρατό με τον οποίο πάλευε με νύχια και με δόντια να διαφυλάξει αυτή την τόσο σημαντική του κτήση την οποία έβλεπε σαν μια δεύτερη Βενετία. Και ορθώς, γιατί η Κρήτη υπήρξε για τη μητρόπολη μια μακραίωνη πλούσια αποικία εμπόρων και ευγενών.

Η Κρήτη βενετική αποικία

Η Κρήτη πέρασε τυπικά τουλάχιστον στη Βενετία κατόπιν μιας σειράς συναλλαγών που έγιναν πριν και μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, εκείνο τον Απρίλιο του 1204. Ο Αλέξιος Άγγελος, προκειμένου να στέψει ξανά τον πατέρα του Ισαάκιο Β’ αυτοκράτορα του Βυζαντίου, προσέφερε το νησί στον ηγέτη της «παραστρατημένης» Σταυροφορίας Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό έναντι στρατιωτικής υποστήριξης. Ο τελευταίος, τέσσερεις μήνες από την πτώση της Πόλης, παραχώρησε την Κρήτη στους Bενετούς για μόλις χίλιες αργυρένιες μάρκες. Η Βενετία όμως, για να καταστήσει ουσιαστική την κυριαρχία της, είχε απανωτές συγκρούσεις με τον Γενοβέζο πειρατή Ερρίκο Πεσκατόρε που είχε καταλάβει μεγάλο μέρος του νησιού από το 1206 και ο οποίος ενισχυόταν από τη Γένοβα. Τελικά, το 1211 οι Βενετοί με επίμονες προσπάθειες ανάγκασαν τον Πεσκατόρε και τους Γενουάτες να αποσυρθούν1, ανοίγοντας για την Κρήτη μια εποχή σταθμό στην ιστορία της.  

Η αποικιακή πολιτική
της Βενετίας
Ένας καλός τρόπος για να προσεγγίσει κάποιος τον βενετικό στρατό στην Κρήτη, που συγχρόνως να παρουσιάζει την πολιτική τόσο στο συγκεκριμένο νησί όσο και σε ολόκληρο το αποικιακό θαλάσσιο κράτος της Γαληνότατης, είναι να τον χωρίσει σε πόλη και ύπαιθρο. Η Βενετία έριχνε το κύριο βάρος της άμυνας στην πόλη-λιμάνι που έπρεπε με κάθε κόστος να κρατηθεί, αδιαφορώντας ή έστω θυσιάζοντας χωρίς μεγάλη δυσκολία την ύπαιθρο. Αυτό γιατί οι Βενετοί οργάνωναν, εξασφάλιζαν και ήλεγχαν το θαλάσσιο εμπόριο (από τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή ως την Κωνσταντινούπολη και τη Μαύρη θάλασσα, ένα εμπόριο στο οποίο όφειλαν τη δύναμή τους, γι’ αυτό και το ονόμαζαν «χυμό και τροφή του κράτους τους»)2 μέσα από ένα πυκνό δίκτυο από scali. Μικρότερα ή μεγαλύτερα λιμάνια-σταθμούς που κατείχαν και προστάτευαν3. Όπου υπήρχε δυνατότητα εκμετάλλευσης της ενδοχώρας εισχωρούσαν και στο ηπειρωτικό μέρος. Η κτήση όμως θεωρείτο βενετική, όχι για όσο κρατιόταν η ύπαιθρος αλλά για όσο άντεχε η πόλη. Σημείωνε γι’ αυτό στην αναφορά του προς τον δόγη και το Μεγάλο Συμβούλιο των δέκα το 1602 ο γενικός προβλεπτής του Βασιλείου της Κρήτης Μπενεντέτο Μόρο όταν παρουσίαζε το γενικό σχέδιο άμυνας του νησιού: «Γιατί και στην περίπτωση που δεν εμποδιζόταν η απόβαση και δεν θα υπερασπιζόμασταν την ύπαιθρο, το Βασίλειο δεν θεωρείται χαμένο. Αν όμως δεν κρατήσουν άμυνα τα φρούρια (που υπεράσπιζαν τις πόλεις- λιμάνια), μαζί με αυτά όλα θα χαθούν4».
 Από τις πρώτες στιγμές ως τις αρχές του 1500 η Βενετία στήριζε τη στρατιωτική της δύναμη στον φεουδαρχικό αποικισμό που εγκατέστησε στην ύπαιθρο και στον μισθοφορικό στρατό που διατηρούσε ή καλούσε στις πόλεις. Και οι δύο τακτικές (φεουδαρχικός αποικισμός, μισθοφορικός στρατός) ήταν συνηθισμένες στη Βενετία και στην Ιταλία των κοινοτήτων γενικότερα. Αναφορικά με το πρώτο, επιχειρήθηκε με διαδοχικές αποικιακές αποστολές που οργάνωσε η Μητρόπολη κατά τα  έτη 1211, 1212 1222, 1233 και 1252 και που αναπτύχθηκαν σε μια εδαφική διαίρεση της Κρήτης όμοια της μητρόπολης.  
Το νησί χωρίστηκε σε έξι περιοχές (σεστιέρι). Κάθε περιοχή μοιράστηκε σε 33 και 1/3 φέουδα (καβαλερίε) και σε μικρότερες ιδιοκτησίες, τις σερβεντερίε (το 1/6 ενός φέουδου). Αυτά τα τμήματα γης η Βενετία τα παραχώρησε αντίστοιχα σε ιππότες (μίλιτες ή καβαλιέρι) και πεζούς (πεντίτες) με καθορισμένες στρατιωτικές υποχρεώσεις (βαρνίτιο). Κάθε ιππότης-φεουδάρχης όφειλε να συντηρεί, να εξοπλίζει και να διαθέτει  στη βενετική εξουσία όποτε του ζητηθεί ένα άλογο πρώτης κατηγορίας. Τον ίδιο ως ιππέα. Δύο άλογα δεύτερης κατηγορίας (ροντσίνι) επίσης εξοπλισμένα με τους δύο ιπποκόμους τους και αυτοί σε πλήρη εξάρτηση. Παρομοίως ο κάθε κάτοχος μιας σερβεντερία εξόπλιζε και διέθετε τον εαυτό του ως πεζικάριο. Πέρα από το γεγονός ότι το πολιτικό σύστημα της Βενετίας υπήρξε ολιγαρχικό και όχι μοναρχικό, γίνεται φανερό ότι η αποικιοκρατική φεουδαλική της οργάνωση στην Κρήτη είχε τα χαρακτηριστικά του πρώιμου δυτικού Μεσαίωνα. Στόχος ήταν πρωτίστως η συγκρότηση ανέξοδου και όσο το δυνατόν έμπιστου στρατού (οι καβαλερίες και οι σερβεντερίε ως στρατιωτικές μονάδες παραχωρούνταν σε Βενετούς και απαγορεύονταν να μεταβιβαστούν σε ντόπιο)5 τον οποίον αντάμειβε με γη και προνόμια.
Σχετικά τώρα με τον στρατό στις πόλεις υπήρχαν μόνιμα μισθοφορικά σώματα φρουράς (γκουάρντια) που ενισχύονταν με έκτακτα σε περίπτωση ανάγκης. Αποτελούνταν από λογχοφόρους, τυφεκιοφόρους (αρκομπουζιέρι) και, ιδιαίτερα στους μετέπειτα αιώνες, πυροβολητές. Τόσο οι μόνιμοι όσο και οι έκτακτοι μισθοφόροι ήταν Βενετοί ή Ιταλοί από άλλες περιοχές, κυρίως  Λομβαρδοί. Τέλος, γίνεται επίσης αναφορά για οργανωμένες ένοπλες ιδιωτικές ομάδες καπεταναίων (οι φημισμένοι κοντοτιέροι στην Ιταλία) που προσέφεραν έναντι αμοιβής τις υπηρεσίες τους στη βενετική διοίκηση6.
Από την «εθνική καθαρότητα» του στρατού στις πόλεις και στην ύπαιθρο και τα μέτρα που δεν επέτρεπαν τους Κρητικούς να κρατήσουν όπλο (π.χ. η παραπάνω απαγόρευση μεταβίβασης στρατιωτικού φέουδου αλλά και άλλα που θα παρουσιαστούν αργότερα) μπορεί να διακρίνει κάποιος την ανησυχία και την καχυποψία της βενετικής εξουσίας για την είσοδο του ιθαγενούς πληθυσμού στον στρατό της. Για την κυριαρχία της στο νησί τα γεγονότα θα αναδείξουν τη Βενετία σε μάντη κακών που διάβαζε αλλά και προκαλούσε δυσοίωνους οιωνούς.     
Στην πρώτη φάση, ανώτερη στρατιωτική όπως και πολιτική αρχή ήταν ο δούκας. Από το 1367 (αμέσως μετά τη λήξη της επανάστασης του Αγίου Τίτου, όπου η τοπική και η βενετική αριστοκρατία ενώθηκαν για να αυτονομηθούν από τη μητρόπολη) η στρατιωτική διοίκηση όλης της Κρήτης ανατέθηκε στον γενικό καπιτάνο του Χάνδακα7.
Από τις αρχές του 1500 για την αντιμετώπιση κρίσιμων καταστάσεων η Βενετία απέστελλε στο νησί τον γενικό προβλεπτή της Κρήτης με ευρείες και απόλυτες δικαιοδοσίες (συχνά έπραττε χωρίς τη συγκατάθεση του Μεγάλου Συμβουλίου για πιο άμεσα αποτελέσματα) στρατιωτικού, πολιτικού, ελεγκτικού και δικαστικού χαρακτήρα. Αργότερα, το αξίωμα του προβλεπτή έγινε περιοδικότερο. Εδώ βρίσκει κανείς ένα άριστο παράδειγμα της πυραμοειδούς και αυτοελεγχόμενης εξουσίας των βενετικών κτήσεων, η εσωτερική δομή της οποίας έθετε βασικό σκοπό την αποτροπή ηγεμονικών φυγοκεντρικών τάσεων σε σχέση με τη μητρόπολη.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

#523 Ιανουάριος - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Ο ΕΝΟΠΛΟΣ «ΔΩΣΙΛΟΓΙΣΜΟΣ»
του Βάϊου Καλογρηά
Διαβάστε περισσότερα >>
 16 ΠΛΟΥΣΙΟΙ, ΠΕΝΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΗ
του Παναγιώτη Σουλτάνη
 22 ΑΔΡΙΑΝΟΣ: Ο ΑΚΟΥΡΑΣΤΟΣ ΤΑΞΙΔΕΥΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ
του Λυκούργου Αρεταίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 34 Ο ΣΤΡΑΤΟΣ ΣΤΗ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΚΡΗΤΗ
του Παύλου Στ. Βασία
Διαβάστε περισσότερα >>
 46 ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΠΕΤΡΟ ΣΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ
του Νικολάου Π. Καποδίστρια
Διαβάστε περισσότερα >>
 52 ΑΓΓΛΙΚΕΣ ΒΛΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΕΦΑΛΛΟΝΙΑ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ
του Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτου
Διαβάστε περισσότερα >>
 66 ΤΟ «ΘΑΥΜΑ» ΤΟΥ ΑΔΡΙΑ
Συνέντευξη του Χρήστου Παπασηφάκη
 76 ΚΛΑΟΥΣ ΜΠΑΡΜΠΙ, Η ΔΙΚΗ ΕΝΟΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΑ ΠΟΛΕΜΟΥ
του Γιουζέπε Μάϊντα
Διαβάστε περισσότερα >>
 83 Ο ΜΠΑΡΜΠΙ ΚΑΙ ΤΑ ΝΑΖΙΣΤΙΚΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ ΠΟΥ ΕΚΑΝΑΝ ΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΝΑ ΤΡΕΜΕΙ
του Ντανιέλ Λαντίν
 87 Η ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΑ ΩΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΕΓΟΝΟΣ Α
του ου Απόστολου Μιχαηλίδη
Διαβάστε περισσότερα >>
 100 ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ: ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΣΣΥΡΙΟΥΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
της Τζουλιάνα Τζιάνι
 108 ΜΑΡΓΚΕΡΙΤΑ ΧΑΚ: «Τα επιπλέον 25 δευτερόλεπτα μειονέκτημα του Γρηγοριανού Ημερολογίου»
Συνέντευξη στον Δ. Ν. Γεράκη
 110 Η ΧΑΜΕΝΗ ΥΠΟΓΕΙΑ ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΡΑΜΣΗ Β΄
του Φίλιππου Φίλιππα
 112 Βιβλία και Ιστορία
Έρικ Λάρσον Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΘΗΡΙΑ Ένα συναρπαστικό χρονικό της ανόδου του Τρίτου Ράιχ Μετάφραση: Ανδρέας Μιχαηλίδης Εκδόσεις Μεταίχμιο 2011, σελ.: 584, τιμή: 18,80 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 112 Βιβλία και Ιστορία
Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης ΕΝΤΥΠΑ ΜΕΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΛΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, ΝΕΩΤΕΡΙΚΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ Εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου - Α. Καρδαμίτσα, 2011, σελ.: 246, τιμή: 18,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 112 Βιβλία και Ιστορία
Βαρβάρα Γεωργοπούλου Η ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ Τόμος Α΄& Τόμος Β΄, Εκδόσεις Αιγόκερως, 2009.
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
112    Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
118  Επικαιρότητα και Ιστορία ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΑΓΚΟΣ
120  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
122      Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
124       Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
128    Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost