Περιοδικό Ιστορία
Η ΧΑΜΕΝΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΜΠΡΑΟΥΝ
Η όμορφη και συνεσταλμένη Εύα Μπράουν γνώρισε τον Χίτλερ στα δεκαεφτά της και τον ερωτεύτηκε αμέσως.
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

88 Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟΜΟΡΦΟ ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ

Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟΜΟΡΦΟ ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ
του Θεοδοση Πυλαρινου


Εγώ δε εχαλίνωσα την οργήν μου σιωπών.
Παναγιώτη Σαμαρτζή, «Ο βίος».1

Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να εμφανίζονται από εκεί που δεν το περιμένει κανείς πρωτότυπες ιστορικές μαρτυρίες. Από έναν επιτυχημένο έμπορο, για παράδειγμα, με τον οποίο θα ασχοληθούμε, που ξεκίνησε πάμπτωχος από τα Γιάννενα στις αρχές του 19ου αιώνα και ύστερα από πολλές περιπλανήσεις ευδοκίμησε χάρη στην εργατικότητά του στην Κέρκυρα, όπου διέπρεψε στο γενικό εμπόριο και αναδείχθηκε οικονομικά, σώθηκαν ως εμάς πολύ ενδιαφέροντα ιστορικά τεκμήρια. Η φιλομάθειά του, ειδικότερα, και η πατριωτική συνείδησή του, αποτέλεσμα της ένταξής του στους νεοφώτιστους –γι’ αυτό και πιο ανήσυχους– αστούς της Κέρκυρας, καθώς επίσης και η οικονομική άνεση που του εξασφάλισε τις δυνατότητες να ασχοληθεί, με όποιον τρόπο και αν ασχολήθηκε, με τα γράμματα, αποτελούν αξιοπρόσεκτο δείγμα παρώθησης και έξαψης του πόθου στον προβληματιζόμενο άνθρωπο για τη συγγραφή· για την ανακάλυψη, με άλλα λόγια, της γραφής ως μέσου έκφρασης και διαιώνισης των θέσεων, των εντυπώσεων και των συναισθημάτων του· και περαιτέρω της γραφής ως μύχιας ανάγκης και ψυχικής εκτόνωσης και ηθικής ικανοποίησης.
Αναφερόμαστε, για να μπούμε στο θέμα μας, στον Παναγιώτη Σ. Σαμαρτζή, ιδιότυπο, όπως αποδείχθηκε, χρονικογράφο του κερκυραϊκού χώρου, πρακτικό καταγραφέα ποικίλων και άνισων συμβάντων, αυτοδίδακτο, ο οποίος μας άφησε δύο κείμενα με έκδηλους αναγνωστικούς στόχους, συμπληρωματικά το ένα του άλλου, υπό την έννοια ότι το ένα διαφωτίζει την κάπως σκοτεινή συγγραφή του άλλου. Το πρώτο, συγκεκριμένα, αναφέρεται στον βίο του2 και στον περιπετειώδη τρόπο ανέλιξής του, κείμενο με διδακτικό χαρακτήρα, χρήσιμο σε μας για την ιστορική διαδρομή του συγγραφέα του, από τη γέννησή του το 1797 και εξής. Ο χαρακτήρας του είναι κατά βάθος απολογητικός, με την έννοια ότι ο Π. Σαμαρτζής υποκινήθηκε στη συγγραφή αυτή εξαιτίας της διένεξης που είχε με τον ετεροθαλή αδελφό του, άνδρα αγνώμονα και άξεστο, όπως εξάγεται από τα γραφόμενά του, παρά τις ευεργεσίες που του είχε κάνει ο Παναγιώτης.
Ο επιγραφόμενος ως «Βίος» έχει ενδιαφέρον για μας λόγω του αυτοβιογραφικού χαρακτήρα του και για την ιστορική αποτύπωση στις σελίδες του, εμμέσως, των τρόπων με τους οποίους προόδευαν χάρη στο εμπόριο και στη ναυτιλία οι καταδιωκόμενοι Ηπειρώτες στην Επτάνησο, καθώς και για τις τύχες των «ξένων» της Κέρκυρας, όσων δηλαδή κατέφθαναν, κυνηγημένοι ως επί το πλείστον, από την απέναντι στεριά και αποτέλεσαν μέσα στον 19ο αιώνα μέρος της νέας αστικής τάξης του νησιού. Παράλληλα όμως το ήθος του κειμένου αυτού αποκρυπτογραφεί την ψυχοσύνθεση του ευαίσθητου Π. Σαμαρτζή και αποτελεί βοήθημα για την κατανόηση της εν γένει στάσης του, καθώς και της τάσης του για τη συγγραφή, ενέργειας που τον οδήγησε στην έκφραση και στην αποτύπωση των ιδεών και της πνευματικής του ιδιοσυστασίας, και πράξης η οποία τον έστρεψε προς τη διαμόρφωση ενός νέου προτύπου, μιας νέας στάσης ζωής. Από την πλευρά αυτή θεωρούμε πως ο «Βίος» μπορεί να διαφωτίσει εν μέρει έστω το σκεπτικό της συγγραφής των Καθημερούσιων ειδήσεών του.
Το δεύτερο έργο, και το σπουδαιότερο, τιτλοφορείται Καθημερούσιαι ειδήσεις και είναι κάτι ανάμεσα στις ημερολογιακές καταγραφές και στο σύντομο χρονικό· σύντομο όχι από την άποψη της αφήγησης αλλά από το σχετικά μικρό χρονικό εύρος που καλύπτει.3 Πρόκειται για έξι (αν οι μέχρι τώρα πληροφορίες που διαθέτουμε είναι ορθές) καλογραμμένους και με όμορφη στάχωση χειρόγραφους τόμους, στις σελίδες των οποίων καταγράφει συστηματικά ο Π. Σαμαρτζής όσα γεγονότα, ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά, εντόπια ή ξένα, ελλαδικά ή ευρωπαϊκά, του προκαλούν εντύπωση. Χαρακτηριστικό των χειρογράφων αυτών είναι η παντελής απουσία του συγγραφέα από τα περιγραφόμενα, είτε ως δρώντος προσώπου είτε ως απλού αφηγητή, καθώς και ορισμένες παράδοξες, με μια πρώτη ματιά, επιλογές-προτιμήσεις του, όπως είναι η αναλυτική καταγραφή και άλλα ειδικά στοιχεία για τα πλοία που κατέπλεαν στο λιμάνι της Κέρκυρας ή η πολυσέλιδη καταχώριση των συμβάντων του Κριμαϊκού πολέμου.
Κέντρο της δράσης είναι η πόλη της Κέρκυρας και σε αυτήν εστιάζεται η προσοχή του Π. Σαμαρτζή, αντικατοπτρίζοντας στην ουσία στο κείμενό του αφανώς τον προσωπικό, από τη μια μεριά, και εμφανώς τον κοινωνικό, από την άλλη, τρόπο της πρόσληψης των αφηγημένων συμβάντων. Όσες πληροφορίες αναφέρονται αποκλειστικά στον κερκυραϊκό χώρο έχουν εξαιρετικό και συχνά πρωτότυπο ενδιαφέρον, διότι διασώζουν άγνωστα από αλλού τεκμήρια, για γεγονότα ή πρόσωπα, για πνευματικούς χώρους και πνευματικές εκδηλώσεις, για τα ήθη του νησιού και τη νοοτροπία των κατοίκων του. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε την περιγραφή της πάνδημης κηδείας του Διονυσίου Σολωμού, αλλά και άγνωστα επεισόδια από τη ζωή του εθνικού ποιητή, τα σχετικά με την Ένωση της Επτανήσου, τον ενωτικό μητροπολίτη Κερκύρας Αθανάσιο, από τους βασικούς συντελεστές της, τον πολύ Πέτρο Βράιλα Αρμένη, τον συμπαθή για τις πολιτικές θέσεις του στα Επτάνησα Γλάδστωνα, τις θεατρικές παραστάσεις στο Σαν Τζιάκομο, την κηδεία του παλαιού πολιτικού Ιωάννη Θεοτόκη, την Ιόνιο Ακαδημία και τον πνευματικό σύλλογο «Αναγέννησις», την ανατίναξη των φρουρίων από τους Άγγλους προ της αναχώρησής τους από το νησί, θέμα γνωστό λογοτεχνικά από «Τα κάστρα μας», το γνωστό ποιητικό σύνθεμα του Γεράσιμου Μαρκορά. Και, ακόμη, για τα θαύματα του Αγίου Σπυρίδωνα, την καθημερινή ζωή των κατοίκων, με σκηνές από την αγορά, τους σεισμούς, ειδικά τον σεισμό στην κηδεία του καθολικού επισκόπου του νησιού Ριβέλλι, επιδημίες και θανατικά, και πολλά άλλα, αξιοπερίεργα ή ιστορικά άγνωστα, το ανεκδοτολογικό επίστρωμα των οποίων καθιστά πολύ γλαφυρές τις ημερολογιακές καταγραφές του Π. Σαμαρτζή, σε αυτά τουλάχιστον, τα κερκυραϊκά, θεματικά τμήματα του έργου του.
Αναφερθήκαμε σκοπίμως στο ποίημα του Γερ. Μαρκορά –κατ’ εξαίρεση, διότι η σύντομη παρουσίασή μας αυτή δεν επιζητεί την επιστημονική ακρίβεια της τεκμηρίωσης που εξασφαλίζουν οι υποσελίδιες σημειώσεις–, για τον λόγο ότι μία απλή σύγκρισή του με την αφήγηση του ίδιου συμβάντος από τον Π. Σαμαρτζή αφ’ ενός αποτελεί χρήσιμη διασταύρωση του σπάνιου αυτού γεγονότος, και αφ’ ετέρου, και το σημαντικότερο για την εξέταση και την αξιολόγηση των καταγραφών, αναδεικνύει τον ψυχρό ιστορικό τρόπο με τον οποίο καταγράφει αυτός τα γεγονότα, σε αντίθεση με τη συναισθηματική φόρτιση που αναθρώσκει από τους στίχους του ποιητή. Αναδεικνύεται δηλαδή με την παραβολή η αντίθεση ανάμεσα στον ιστορικό και στον λογοτεχνικό τρόπο απόδοσης των πραγμάτων.
Όσα αφορούν την Κέρκυρα και τους κατοίκους της πρέπει να προέρχονται εξ αυτοψίας ή αυτηκοΐας του Π. Σαμαρτζή, γι’ αυτό και έχουν πρωτογενές ενδιαφέρον, αφού, και εκεί ακόμη που διαθέτουμε μαρτυρίες από άλλες πηγές, διασταυρώνονται αυτές διαφωτιστικά με τα γραφόμενα του Π. Σαμαρτζή, ψυχρού μάρτυρα, όπως αφήσαμε παραπάνω να διαφανεί, με αντικειμενικό μάτι, και προστίθενται σ’ αυτά άγνωστες μικροπτυχές ή γλαφυρές λεπτομέρειες. . [...] διαβάστε περισσότερα στο τεύχος 518 (Αύγουστος 2011).

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

#518 Αύγουστος - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Ο ΠΟΛΥΒΙΟΣ ΚΑΙ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΩΝ
του Παναγιώτη Σουλτάνη
Διαβάστε περισσότερα >>
 20 Ο ΧΙΤΛΕΡ ΩΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΗΓΕΤΗΣ
του Περικλή Δεληγιάννη
Διαβάστε περισσότερα >>
 32 Ο ΓΚΕΟΡΓΚ ΕΛΣΕΡ ΚΑΙ Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΔΟΛΟΦΟΝΙΑΣ ΤΟΥ ΧΙΤΛΕΡ
του Γιάννη Ράγκου
Διαβάστε περισσότερα >>
 42 ΡΙΧΑΡΔΟΣ ΠΛΑΝΤΑΓΕΝΕΤΗΣ
της Μαρί Ανν Πόλο ντε Μπολιέ
 51 ΣΤΑΣΙΑΣΤΕΣ ΠΑΣΑΔΕΣ ΣΤΗ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΥΣΤΕΡΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ
του Νικολάου Π. Καποδίστρια
Διαβάστε περισσότερα >>
 62 Η ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ (Μέρος ΣΤ΄)
του Γιώργου Γεωργή
Διαβάστε περισσότερα >>
 74 ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΤΣΙΛΛΕΡ. Η ΑΘΗΝΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου
Διαβάστε περισσότερα >>
 88 Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΑΜΑΡΤΖΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟΜΟΡΦΟ ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ
 του Θεοδόση Πυλαρινού
Διαβάστε περισσότερα >>
 96 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΙ ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΛΗΝΟΣ
 της Καλλιόπης Ραπανάκη
 103 ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗΣ Της ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
του Διονύση Κ. Μαγκλιβέρα
 110 ΠΕΤΡΑ, Η ΛΑΞΕΥΜΕΝΗ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΕΡΗΜΟΥ
 του Φίλιππου Φίλιππα
 113 Βιβλία και Ιστορία
Μανουήλ Γεδεών
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΕΝΗΤΩΝ, 1453-1913
Φιλολογική Επιμέλεια: Φίλιππος Ηλιού
ΜΙΕΤ, 2010, τόμ. Α΄ σ. 418, τόμ. Β΄, σ. 551, τιμή: 45,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 113 Βιβλία και Ιστορία
Φωτεινή Τομαή
ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΝ ΕΠΟΙΗΣΕΝ…
Εκδόσεις Παπαζήση, 2011, σελ. 364, τιμή:17,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
113  Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
118  Επικαιρότητα και Ιστορία ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΑΓΚΟΣ
120  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
122  Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
124   Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
128 Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost