Περιοδικό Ιστορία
Η ΧΑΜΕΝΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΜΠΡΑΟΥΝ
Η όμορφη και συνεσταλμένη Εύα Μπράουν γνώρισε τον Χίτλερ στα δεκαεφτά της και τον ερωτεύτηκε αμέσως.
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

9 ΜΑΡΑΘΩΝΑΣ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Μαραθώνας και Ελευθερία
του ΝΙΚΟΥ Κ. ΚΥΡΙΑΖΗ

Μια μικρή πεδιάδα, μια μικρή λωρίδα εύφορης γης, περιορισμένη από βουνά, θάλασσα, δάσος και βάλτους. Μια μικρή παραλία χρυσής άμμου. Πίσω της ένας πευκώνας με τα δέντρα να ριζώνουν στην άμμο, ανακατεύοντας το σταχτί των κορμών με το πράσινο από τις πευκοβελόνες και το λευκό σχεδόν της άμμου. Το καλοκαίρι τα τζιτζίκια σε νανουρίζουν με την ατέλειωτη συμφωνία τους. Περιστέρια και σπουργίτια φτεροκοπούν ανάμεσά τους, ενώ στη θάλασσα και στην παραλία κουρνιάζουν γλάροι που λικνίζονται νωχελικά στα συνήθως γαλήνια νερά.
Πίσω από τα δέντρα απλώνεται ο βάλτος, αλλού ρηχός αλλού βαθύς, γαλήνιος και εκείνος φαινομενικά στην επιφάνεια, ύπουλος και μοχθηρός όμως για όσους δεν τον γνωρίζουν, με τη λάσπη στον βυθό του όπου εύκολα κολλάει άνθρωπος ή ζώο, και τα ξαφνικά βαθουλώματά του όπου το νερό απότομα ξεπερνά το ανθρώπινο ύψος. Στα περισσότερα σημεία ξεπροβάλλουν αγριοκαλαμιές που οι κορφές τους σείονται στον άνεμο σαν χαίτες αλόγων και λοφία σε περικεφαλαίες πολεμιστών. Είναι βασίλειο κουνουπιών και κάθε λογής εντόμων που ζουζουνίζουν αδιάκοπα, βατράχων, νερόφιδων και όμορφων υδρόβιων πουλιών με λευκά φτερώματα, ψηλά καλαμένια πόδια και μακριούς όλο χάρη λαιμούς.
ΤΟΥΤΗ η μικρή, άσημη, άγνωστη ακόμα και στους περισσότερους Αθηναίους πεδιάδα θα γινόταν σύμβολο προσπάθειας, αντοχής, μάχης και νίκης που θα αντιλαλούσε στις μνήμες των ελευθέρων ανθρώπων, θα γινόταν συνώνυμη με την ελευθερία. Σύμβολο πως ελεύθεροι άνθρωποι δεν λυγίζουν, δεν υποτάσσονται όποιοι και αν είναι οι όροι της αναμέτρησης, δεν μετρούν το πλήθος των εχθρών αλλά το ανάστημα της ψυχής τους. Τολμούν, πολεμούν και θριαμβεύουν, γράφοντας τη λέξη «Μαραθώνας» στην Ιστορία και στον μύθο, παράδειγμα και οδηγό για τις μελλοντικές γενιές.
Σε εκείνη τη μικρή πεδιάδα, Αθηναίοι και Πλαταιείς, δύο μικρές πολιτείες ελευθέρων ανθρώπων, δεν δίστασαν να αντιμετωπίσουν την αυτοκρατορία του Μεγάλου Βασιλιά, τους Πέρσες και τους λαούς που τις τύχες τους όριζαν. Μια αυτοκρατορία που απλωνόταν από τις μυθικές Ινδίες στην Ασία μέχρι την Αίγυπτο στην Αφρική και τις στέππες των Σκυθών στην Ευρώπη.
Η εκστρατεία των Περσών στον Μαραθώνα είχε τα αίτιά της το 498 π.Χ., όταν οι ελληνικές (κυρίως ιωνικές) πόλεις της Μικράς Ασίας είχαν επαναστατήσει εναντίον των επικυριάρχων τους Περσών, ζητώντας τη βοήθεια των Ελλήνων της «ευρωπαϊκής» Ελλάδας. Μόνο οι Αθηναίοι και οι Ερετριείς ανταποκρίθηκαν, στέλνοντας αντίστοιχα 20 και 5 πλοία. Η ιωνική επανάσταση κατεστάλη το 494 π.Χ. στη ναυμαχία της Λάδης. Ο Μεγάλος Βασιλιάς της περσικής αυτοκρατορίας Δαρείος συνειδητοποίησε ότι, όσο υπήρχαν ανεξάρτητα ελληνικά κράτη, ο κίνδυνος επανάστασης των Ελλήνων υποτελών του στη Μικρά Ασία και στην Κύπρο, θα ήταν υπαρκτός. Έτσι, αποφάσισε να εκστρατεύσει εναντίον της Αθήνας και της Ερέτριας, τιμωρώντας τις πόλεις αυτές και για τη βοήθεια που έδωσαν στους Ίωνες, αλλά με απώτερο στόχο να κερδίσει προγεφύρωμα που θα του χρησίμευε για να υποτάξει αργότερα όλες τις ελληνικές πόλεις.
Η πρώτη εκστρατεία, το 493 π.Χ., υπό τον Μαρδόνιο είχε άδοξο τέλος γιατί μεγάλο μέρος του στόλου του καταστράφηκε από θαλασσοταραχή περιπλέοντας τον Άθω. Ήταν σαν οι θεοί της Ελλάδας να είχαν παρέμβει για να τη σώσουν, μια πρώτη εμφάνιση του θεϊκού ανέμου (Καμικάζι), που οι Ιάπωνες στα τέλη του 13ου αιώνα θα αναγνώριζαν ως σωτηρία τους από τους Μογγόλους εισβολείς.
Ο επίμονος Δαρείος ετοίμασε νέα εισβολή το 490 π.Χ. με αρχηγούς τον Αρταφέρνη, ανιψιό του Δαρείου, και τον Μέδο Δάτη, έμπειρο ναύαρχο και στρατηγό. Αυτός χάραξε το νέο στρατηγικό και τακτικό σχέδιο: Διάπλους του Αιγαίου, αποφεύγοντας τη Χαλκιδική, υποταγή καθ΄ οδόν των πόλεων των Κυκλάδων, και απόβαση στην Ερέτρια και στον Μαραθώνα, σχεδόν απέναντι. Οι Αθηναίοι δεν διέθεταν ακόμα ισχυρό στόλο για να αμφισβητήσουν την απόβαση στη θάλασσα.
Ο Δάτης κατέστρεψε τη Νάξο που οι κάτοικοί της κατέφυγαν στο εσωτερικό του νησιού, σεβάστηκε τη Δήλο προσφέροντας θυσίες στο ιερό του Απόλλωνα, και αποβίβασε τον στρατό του στην Ερέτρια, αφού υπέταξε και την Κάρυστο. Οι Ερετριείς άντεξαν την πολιορκία για έξι ημέρες, αλλά την έβδομη η πόλη έπεσε κατόπιν προδοσίας. Οι Πέρσες έκαψαν την πόλη και μετέφεραν τους αιχμαλώτους κατοίκους στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Ύστερα πέρασαν απέναντι στον Μαραθώνα.
Η επιλογή του Μαραθώνα πρόσφερε πλεονεκτήματα αλλά και μειονεκτήματα για τους Πέρσες. Ήταν απέναντι από την Ερέτρια, άρα η μεταφορά του στρατού μετά την πτώση της Ερέτριας ήταν πολύ εύκολη. Επιπλέον, η μικρή πεδιάδα ήταν ευνοϊκή για την παράταξη του ιππικού τους, όπλο στο οποίο οι Πέρσες υπερείχαν απόλυτα. Τα μειονεκτήματα ήταν η σχετικά μεγάλη απόσταση από την Αθήνα και η φραγή των ορεινών συγκροτημάτων της Πεντέλης και της προέκτασής της, του Αγριλικού, όπου ο αθηναϊκός στρατός θα μπορούσε να παραταχθεί, ουσιαστικά απομονώνοντας τους Πέρσες στην πεδιάδα, όπως και έγινε. Πιθανόν, όμως, οι Πέρσες να είχαν άλλον έναν στόχο: Παρασύροντας τον αθηναϊκό στρατό μακριά από την πόλη, απογυμνώνοντάς την από υπερασπιστές, έλπιζαν πως θα έδιναν την ευκαιρία σε μηδίζοντες Αθηναίους (όπως τους είχε διαβεβαιώσει ο εξόριστος τύραννος της Αθήνας Ιππίας) να την καταλάβουν. Τότε ο περσικός στόλος θα περιέπλεε την Αττική, φτάνοντας στο Φάληρο για να ενισχύσει τους μηδίζοντες, πριν προλάβει να επιστρέψει ο αθηναϊκός στρατός, που ίσως να ήταν απασχολημένος με ένα τμήμα του περσικού στρατού που θα είχε μείνει πίσω για αυτόν τον σκοπό. Ο περσικός στρατός είχε αριθμητική υπεροχή και θα μπορούσε να διασπάσει τις δυνάμεις του.
Ενώ δεν υπάρχει ουσιαστική αμφισβήτηση για τη δύναμη των Αθηναίων στον Μαραθώνα, (9.000-10.000 πεζοί οπλίτες και 600 Πλαταιείς), υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις για τους Πέρσες. Οι 100.000 που αναφέρει ο Ηρόδοτος είναι σαφώς υπερβολικός αριθμός. Σύγχρονοι ιστορικοί δέχονται 15.000-20.000 πεζούς και 3.000-5.000 Πέρσες ιππείς.
Οι δύο αντίπαλοι διέφεραν ουσιαστικά στον οπλισμό και στην τακτική μάχης. Οι Έλληνες δεν διέθεταν καθόλου ιππικό, και ήταν όλοι οπλίτες, βαρύ πεζικό, με μεγάλες στρογγυλές ξύλινες ασπίδες συνήθως από δρυ, ενισχυμένες στις άκρες με μπρούντζο ή σίδερο (το «όπλο», από όπου και η ονομασία οπλίτης), περικεφαλαία από μπρούντζο, συνήθως κορινθιακού τύπου που έκλεινε όλο το κεφάλι δίνοντας πολύ καλή προστασία αλλά περιορίζοντας δραστικά την όραση, δερμάτινο ή μπρούντζινο θώρακα που κάλυπτε τον κορμό και μπρούντζινες περικνημίδες. Το κυρίως επιθετικό όπλο ήταν το δόρυ, μήκους μέχρι τρία μέτρα με σιδερένια αιχμή, που κρατούσαν στο δεξί και συνήθως χτύπαγαν με το χέρι υπερυψωμένο, από πάνω προς τα κάτω. Δευτερεύον όπλο ήταν το ξίφος, μήκους λάμας μέχρι 60 εκατοστών.
Τακτικός σχηματισμός ήταν η φάλαγγα, όπου κάθε οπλίτης καταλάμβανε περίπου ένα μέτρο μετώπου, σε πυκνό σχηματισμό, με τις ασπίδες των διπλανών να καλύπτουν το δεξί (ακάλυπτο) πλευρό του συμπολεμιστή τους. Η πρώτη σειρά ουσιαστικά μαχόταν, ενώ οι πίσω σειρές πίεζαν με τις ασπίδες τους τις πλάτες των ανδρών της πρώτης σειράς, δίνοντας ορμή και σταθερότητα στη φάλαγγα. Η τακτική αυτή ονομαζόταν «ωθισμός». Η μάχη ήταν σώμα με σώμα, εξαιρετικά βίαιη αλλά συνήθως όχι μακροχρόνια, μέχρι τη στιγμή που μια από τις δύο φάλαγγες έχανε τη θέλησή της, διασπόταν και τρεπόταν σε φυγή, ρίχνοντας τις ασπίδες. Οι ηττημένοι, χωρίς ασπίδες, έτρεχαν γρηγορότερα από τους νικητές με τις ασπίδες, και έτσι μπορούσαν να διαφύγουν. Αυτός ήταν ο «δυτικός τρόπος μάχης», όπως τον ονομάζει ο Βίκτορ Χάνσον στο βιβλίο Ο Δυτικός Τρόπος Πολέμου (εκδ. Hodder and Stoughton 1989).
Ο «ανατολικός τρόπος» των Περσών και των υποτελών τους στηριζόταν σε πρώτη φάση στην εξάντληση του εχθρού από καταιγισμό βελών, τόσο από πεζούς όσο και ιππείς. Μόνο σε τελική φάση, το ιππικό και κάποιες μονάδες πεζικού, όπως οι επιλεγμένοι Αθάνατοι σωματοφύλακες του βασιλιά, έρχονταν σε μάχη εκ του συστάδην, με έναν εχθρό που είχε ήδη αποδυναμωθεί.
Οι Πέρσες, οι Μήδοι και οι Σάκκες διέ-θεταν το καλύτερο ιππικό της εποχής, οπλισμένο με τόξα, ελαφρά δόρατα, ξίφος, σε μερικές περιπτώσεις μικρή ασπίδα και ελαφριούς θώρακες είτε δερμάτινους είτε υφασμάτινους ενισχυμένους με μπρούντζινα ελάσματα. Δεδομένου ότι οι αναβατήρες δεν είχαν εφευρεθεί, οι ιππείς ήταν σχετικά ασταθείς πάνω στα άλογα και δεν μπορούσαν να χρησιμοποιούν μακριές λόγχες υπομάσχαλα, όπως οι μεσαιωνικοί ιππότες που οι αναβατήρες και οι ειδικές σέλες τους επέτρεπαν να χρησιμοποιούν την ορμή του αλόγου για να ενισχύσουν το χτύπημα. Οι Πέρσες ιππείς ήταν έτσι αναγκασμένοι να χρησιμοποιούν σχετικά ελαφριές λόγχες που μπορούσαν να τις χειρισθούν με το ένα χέρι.
Οι Πέρσες πεζοί παρατάσσονταν με την πρώτη σειρά να στερεώνει στη γη μεγάλες ορθογώνιες ασπίδες, τις «σπάρα» φτιαγμένες συνήθως από λιγαριά ή άλλα ελαφριά ξύλα (γιατί το μέγεθός τους θα έκανε το βάρος τους απαγορευτικό αν ήταν φτιαγμένες από χοντρό ξύλο, όπως οι ελληνικές από δρυ). Οι σπάρα ήταν ικανές να σταματήσουν βέλη, αποδείχτηκαν όμως τρωτές στα χτυπήματα των ελληνικών δοράτων. Οι «σπαραμπάρα», (οι φορείς των «σπάρα») είχαν αμυντικό οπλισμό όπως οι ιππείς, με κωνικά μεταλλικά κράνη που άφηναν ακάλυπτο το πρόσωπο. Έφεραν δόρατα κοντύτερα από τα ελληνικά και ξίφη. Πίσω από τους σπαραμπάρα καλύπτονταν οι τοξότες και τόξευαν πάνω από τα κεφάλια τους, συχνά γονατιστοί. Οι τοξότες είχαν πολύ ελαφρύ αμυντικό οπλισμό, συχνά μόνο κράνος και καθόλου ή πολύ ελαφρύ θώρακα. Έφεραν ξίφος και ίσως και ελαφρύ δόρυ.
Υπήρχε και ένα σώμα πεζών βαρύτερα οπλισμένο, οι Αθάνατοι, που έφεραν μεγάλη οβάλ ασπίδα και δόρυ και θώρακες από μπρούντζινες πλάκες, όμως και αυτοί ήταν ελαφρύτερα οπλισμένοι από τους Έλληνες. Αθάνατοι δεν πολέμησαν στον Μαραθώνα, λογικό εφόσον απουσίαζε ο Πέρσης βασιλιάς. Όλοι οι Πέρσες και οι συγγενείς λαοί φορούσαν παντελόνια που προκάλεσαν έκπληξη στους Έλληνες.
Η ταχυβολία των Περσών τοξοτών ήταν περίπου τρία βέλη το λεπτό και τα βέλη τους είχαν μέγιστη εμβέλεια μέχρι 200 μέτρα.
Ο Μιλτιάδης, ένας από τους δέκα στρατηγούς των Αθηναίων, είχε την εμπειρία από τους Πέρσες από το διάστημα που είχε ζήσει στον Ελλήσποντο. Γνώριζε πως οι Έλληνες υπερτερούσαν σε οπλισμό για μάχη σώμα με σώμα και αντοχή για τέ-τοιον αγώνα. Έπρεπε, λοιπόν, να ελαχιστοποιήσουν τον χρόνο που θα βρίσκονταν εκτεθειμένοι στα εχθρικά βέλη. Για τον λόγο αυτόν ο Μιλτιάδης θα τους εκπαίδευσε να καλύψουν τα τελευταία 200 μέτρα πριν από τη σύγκρουση με ελαφρύ τροχάδην ή πολύ γρήγορο βάδισμα. Έτσι, η ελληνική φάλαγγα θα χρειάστηκε ένα με ενάμισι λεπτό για να καλύψει τα τελευταία 200 μέτρα και στο διάστημα αυτό θα δέχτηκε (αν δεχτούμε 15.000 Πέρσες τοξότες) περίπου 50.000-70.000 βέλη, δηλαδή 5 με 7 βέλη για κάθε οπλίτη! Το ότι οι ελληνικές απώλειες ήταν τόσο μικρές, μαρτυρεί πολλά για την αμυντική ισχύ των ελληνικών όπλων.
Το δεύτερο πρόβλημα των Ελλήνων ήταν το περσικό ιππικό που θα μπορούσε να πλαγιοκοπήσει την ελληνική φάλαγγα στην πεδιάδα. Σε αυτό υπήρχε μόνο μια απάντηση: Οι Έλληνες δεν θα κατέβαιναν στην πεδιάδα αλλά θα ελάμβαναν θέσεις στις πλαγιές του Αγριλικού, που όπως διαπιστώνει κανείς και σήμερα, είναι αρκετά απότομες, τότε ίσως να ήταν πευκόφυτες, κάνοντάς τες τελείως ακατάλληλες για έφοδο ιππικού.
Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι δέκα Αθηναίοι στρατηγοί, που διοικούσαν τον στρατό από μία ημέρα, πρόσφεραν διαδοχικά την αρχιστρατηγία στον Μιλτιάδη, αλλά ενώ εκείνος την αποδέχτηκε δεν διέταξε επίθεση, περιμένοντας τη σειρά του.
Η στάση του είχε στρατηγική εξήγηση. Ο Μιλτιάδης γνώριζε πως ο χρόνος ήταν με το μέρος των Ελλήνων: Είχαν ασφαλή αμυντική τοποθεσία που καθήλωνε τους Πέρσες στην πεδιάδα, ενώ οι Έλληνες θα ανεφοδιάζονταν από την Αττική. Οι Πέρσες αντίθετα θα αντιμετώπιζαν σύντομα πρόβλημα ανεφοδιασμού, κυρίως για τα 3.000-5.000 άλογα. Σίγουρα οι ζωοτροφές που είχαν μαζί τους δεν θα επαρκούσαν για μακρύ χρόνο (είχαν ήδη καταναλώσει τμήμα τους στη διάρκεια του ταξιδιού και τη μία εβδομάδα στην Ερέτρια, ακόμα και αν είχαν βρει κάποιες ζωοτροφές στην περιοχή). Η μικρή πεδιάδα του Μαραθώνα, τέλος καλοκαιριού, σίγουρα δεν πρόσφερε παρά ελάχιστες δυνατότητες βοσκής.
Ο δεύτερος λόγος αναμονής ήταν ότι οι Αθηναίοι Πλαταιείς περίμεναν σπαρτιατικές ενισχύσεις. Οι Σπαρτιάτες είχαν διαμηνύσει πως θα έρχονταν αλλά αφού τελείωνε η εορτή των Καρνείων, η οποία τελείτο την πρώτη ημέρα μετά την πανσέληνο (πραγματικά έφτασαν την επόμενη της μάχης).
Έτσι, οι Έλληνες περίμεναν κοντά στο ιερό του Ηρακλή, όπου υπήρχε πηγή με νερό (κοντά στο σημερινό εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου) και οι Πέρσες στην πεδιάδα, σε έναν πόλεμο αντοχής και νεύρων.
Τελικά τη μάχη αναμονής διέκοψε ο Δάτης. Προφανώς είχε μάθει από μηδίζοντες Έλληνες ότι οι Σπαρτιάτες θα ξεκινούσαν μετά την πανσέληνο. Ο χρόνος ήταν εις βάρος του, και έτσι ανέλαβε τον κίνδυνο να αιφνιδιάσει την Αθήνα, επιβιβάζοντας τμήματα του στρατού του στα πλοία με στόχο να περιπλεύσουν την Αττική και να αποβιβασθούν στο Φάληρο, ενώ άλλο τμήμα του στρατού θα απασχολούσε ακόμα τους Αθηναίους στον Μαραθώνα. Το σχέδιό του βασιζόταν στον αιφνιδιασμό και στην αριθμητική υπεροχή του.
Έτσι, επιβίβασε το ιππικό στα πλοία, μια και η επιβίβαση των αλόγων ήταν πιο δύσκολη και χρονοβόρα, και έτσι έπρεπε να προηγηθεί του πεζικού, αλλά και γιατί η αποβίβαση του ιππικού στο Φάληρο θα επέτρεπε μια γρήγορη προέλαση και κατάληψη της Αθήνας.
Ο αιφνιδιασμός του Δάτη όμως απέτυχε, γιατί (σύμφωνα με το βυζαντινό λεξικό του Σούδα) ένας Ίωνας που υπηρετούσε στον περσικό στόλο αυτομόλησε και προειδοποίησε τους Έλληνες. Είναι φυσικό ο Δάτης να επιβίβασε το ιππικό του νύχτα για να καλύψει την αναχώρησή του όπως και την αναχώρηση του τμήματος του στόλου που θα έκανε τον ανεφοδιασμό. Αν ο άγνωστος Ίωνας δεν αποκάλυπτε το σχέδιο του Δάτη ίσως να είχε πετύχει.
Πάντως, την πέμπτη ημέρα οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς ετοιμάσθηκαν για την αποφασιστική μάχη. Ο αρχιστράτηγος Καλλίμαχος, συμφωνώντας με τον Μιλτιάδη, πίστευε πως ήταν η ευκαιρία του «τώρα ή ποτέ».
Οι Έλληνες αναπτύχθηκαν σε ίδιο μήκος μετώπου με τους Πέρσες, αλλά με ισχυρά πλευρά (ίσως με βάθος παράταξης οκτώ άνδρες, όπως ήταν το συνηθισμένο της φάλαγγας) και ασθενέστερο κέντρο (με βάθος παράταξης μικρότερο). Ο Καλλίμαχος ηγείτο του δεξιού, το κέντρο είχε τους ψιλούς του Αριστείδη και του Θεμιστοκλή, το αριστερό με τον Μιλτιάδη, και ακόμα αριστερότερα οι Πλαιταιείς με αρχηγό τον Αρίμνηστο.
Η απόσταση από την περσική παράταξη ήταν οκτώ στάδια (ενάμισι χιλιόμετρο) και τα τελευταία (διακόσια μέτρα) τα κάλυψαν τρέχοντας («δρόμω» Ηρόδοτος VI, 112,3). Η τακτική του Μιλτιάδη λειτούργησε όπως την είχε σχεδιάσει: Η ελληνική φάλαγγα έπεσε με ορμή στην περσική παράταξη, και τα δυο ενισχυμένα άκρα άρχισαν να σπρώχνουν πίσω τα περσικά, ενώ το αδύναμο κέντρο έμεινε στάσιμο ή άρχισε να υποχωρεί πολύ αργά και συντεταγμένα. Μετά, τα περσικά άκρα έσπασαν και οι Πέρσες τράπηκαν σε άτακτη φυγή. Οι Έλληνες, με εξαιρετική πειθαρχία και τάξη, δεν τους κατεδίωξαν αλλά στράφηκαν προς τα μέσα, πλευροκοπώντας το περσικό κέντρο που χτυπημένο από τρεις πλευρές δεν άργησε και αυτό να καμφθεί και να τραπεί σε άτακτη φυγή. Τότε οι Αθηναίοι και οι Πλαιταιείς τους κατεδίωξαν και εδώ θα πρέπει να βοήθησαν και δούλοι των Αθηναίων που ήταν παρόντες ως βοηθητικοί στη μάχη αλλά δεν έλαβαν μέρος στην κύρια σύγκρουση γιατί δεν ήταν οπλισμένοι ως οπλίτες.
Αρκετοί Πέρσες φαίνεται πως έπεσαν στα έλη τα οποία και σήμερα υπάρχουν πίσω από την παραλία του Σχινιά και είτε πνίγηκαν είτε σκοτώθηκαν από τους Αθηναίους που τους κατεδίωκαν. Οι άλλοι επιβιβάστηκαν στα πλοία, στη σημερινή αμμουδιά του Σχινιά. Οι Αθηναίοι κυρίευσαν επτά εχθρικά πλοία. Σε αυτή τη φάση σύμφωνα με την παράδοση έγινε και το περίφημο περιστατικό με τον Κυνέγειρο. Στην τελική φάση της μάχης σκοτώθηκε και ο αρχιστράτηγος Καλλίμαχος και ο Στησίλαος, ένας από τους δέκα στρατηγούς.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, 6.400 Πέρσες, Μήδοι και Σάκες, κυρίως από το περσικό κέντρο σκοτώθηκαν (Ηρ. vi, 117), αριθμοί που ορισμένοι σύγχρονοι ιστορικοί αμφισβητούν, άλλοι όμως, όπως ο Βανκ, δέχονται. (Ο Άντριου Ρόμπερτ Μπερν έχει γράψει την εκτενέστερη και λεπτομερέστερη ιστορία των περσικών πολέμων ακόμα και μέχρι τις ημέρες μας, Persia and the Greeks, με υπότιτλο: Η άμυνα της Δύσης, Minerva Press 1962, που οριοθετεί και τη σημασία του πολέμου. Ο «Ρόμπιν», όπως ήταν γνωστός, ήταν μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Αν και καθηγητής πανεπιστημίου, κατατάχθηκε στη βρετανική υπηρεσία πληροφοριών ΜΙ6 και έδρασε στην Κρήτη μαζί με την κρητική αντίσταση εναντίον των Γερμανών. Το βιβλίο του είναι αφιερωμένο στους «Έλληνες του 1940»).
Οι Αθηναίοι είχαν 192 οπλίτες νεκρούς και μερικούς δούλους, ενώ ο Ηρόδοτος δεν προσδιορίζει τον αριθμό των νεκρών Πλαταιών αλλά μεταγενέστερες πηγές αναφέρουν 17 νεκρούς. (Πολύ μεγαλύτερο ποσοστό νεκρών από τους Αθηναίους, 2,8%).
Αναμφισβήτητα ήταν μια πολύ μεγάλη νίκη, όμως ακόμα όχι αποφασιστική, γιατί ο περσικός στόλος, σε μια τελευταία προσπάθεια, αποφάσισε να περιπλεύσει το Σούνιο και να αποτολμήσει την απόβαση στο Φάληρο.
Οι κατάκοποι Αθηναίοι έπρεπε να κερδίσουν έναν ακόμα αγώνα δρόμου. Το κατόρθωσαν, στέλνοντας πρώτα την είδηση της νίκης στην Αθήνα, και μετά βαδίζοντας γρήγορα μέχρι το Φάληρο, ώστε όταν ο περσικός στόλος έφτασε τους βρήκε ετοιμοπόλεμους και παραταγμένους. Φυσικά δεν αποτόλμησε απόβαση και γύρισε στη Μικρά Ασία. Πρέπει να τονίσω, πως για την Ιστορία, ο πραγματικός Μαραθώνιος είναι αυτός, ο αγώνας δρόμου των πάνοπλων οπλιτών από τον Μαραθώνα στο Φάληρο για να προλάβουν τον περσικό στόλο. Ο Μαραθώνιος του δρομέα που έφερε την είδηση της νίκης στην Αθήνα, αν και σημαντικός, ήταν ιστορικά ήσσονος σημασίας.
Οι Πέρσες γύρισαν νικημένοι στη Μικρά Ασία, αν και είχαν και ορισμένες επιτυχίες από την εκστρατεία: Κατάληψη των Κυκλάδων, καταστροφή της Ερέτριας και αιχμαλωσία των κατοίκων της.
Για τους Αθηναίους όμως ήταν μια μεγάλη νίκη που γρήγορα πήρε μυθική σημασία, και δικαιολογημένα: Για πρώτη φορά, μόνες δυο ελληνικές πόλεις, Αθήνα και Πλαταιές, είχαν νικήσει τους υπέρτερους Ασιάτες εισβολείς, σε μια λαμπρή νίκη που η σημασία της ξεπερνούσε και ξεπερνά τα τοπικά δεδομένα. Ο μύθος των ανίκητων Περσών είχε ανατραπεί. Ο Μαραθώνας εξασφάλισε την ελευθερία και έσωσε το νεότευκτο (μόλις 17 ετών, από τη δημιουργία του από τον Κλεισθένη, το 507) δημοκρατικό πολίτευμα.
Χωρίς τον Μαραθώνα το δημοκρατικό πολίτευμα δεν θα είχε επιζήσει ούτε θα ήταν δυνατή η απόκρουση της δεύτερης περσικής εισβολής το 480 π.Χ. Έτσι, ο Μαραθώνας είναι η μάχη της δημοκρατίας, που καθόρισε την εξέλιξη της Ελλάδας (πολιτική και πολιτιστική) και του δυτικού κόσμου. Ήταν η πρώτη νίκη της «Δύσης», με τις αξίες που θα δημιουργούσε αργότερα αλλά ήδη είχαν αρχίσει να υπάρχουν στην Αθήνα, δημοκρατία, ατομική ελευθερία, εναντίον των απολυταρχικών αξιών της περσικής και των προγενέστερων ασιατικών αυτοκρατοριών.
Αυτό το αναγνώρισαν γρήγορα βεβαίως στην ίδια την Αθήνα, αλλά και σε ολόκληρη τη Δύση, οι Ρωμαίοι πρώτα και μετά πολλοί φιλόσοφοι, πολιτικοί και στρατιωτικοί, που κατέταξαν τον Μαραθώνα στις αποφασιστικές μάχες της Ιστορίας, όπως ο σερ Έντουαρτν Γκριάζι ήδη το 1851 (Fifteen Decisive Battles of the World, Everyman 1960 επανέκδοση). Ο δε J.S. Mill έγραψε πολύ χαρακτηριστικά, το 1861: «Η μάχη του Μαραθώνα είναι σημαντικότερη και για τη βρεταννική ιστορία από τη μάχη του Χάστινγκς» (που έκρινε την κατάκτηση της Αγγλίας από τους Νορμανδούς το 1066).
Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι στην περιφανή αυτή μάχη πολέμησαν μαζί τους ημίθεοι, όπως ο τοπικός ήρωας Μαραθών, ο Θησσέας, ο Ηρακλής και ο Έχετλος. Για τους πεσόντες έφτιαξαν τον τύμβο που σώζεται μέχρι σήμερα και αφιέρωσαν (όπως και οι Πλαταιείς) περσικά όπλα στους Δελφούς. Οι 192 μορφές στη ζωφόρο του Παρθενώνα συμβολίζουν τους 192 πεσόντες. Μεγάλη αναπαράσταση της μάχης (που διασώζεται από περιγραφές του Παυσανία) έγινε από τους ζωγράφους Πάναινο και Μίκωνα και κόσμησε την Ποικίλη Στοά στην Αγορά της Αθήνας. Μια συγκινητική λεπτομέρεια: Στον πίνακα εικονίζεται ένας σκύλος, ενός Αθηναίου οπλίτη, που τον συνόδευε στη μάχη και διακρίθηκε για τις επιθέσεις του εναντίον των Περσών στο πλευρό του κυρίου του, και έτσι αγωνίστηκε και εκείνος για την ελευθερία και τιμήθηκε με τη μορφή του στον πίνακα.
Το 2010 (οι πιο πιθανές ημερομηνίες της μάχης είναι 11, 12, 13 ή 16 –σύμφωνα με τον Μπερν– Σεπτεμβρίου) είναι η πολύ σημαντική επέτειος της μάχης, μια μοναδική ευκαιρία να προβληθεί η Ελλάδα στο εξωτερικό.
Το υπουργείο Πολιτισμού δεν φαίνεται να έχει αντιληφθεί τη σημασία της επετείου και την ευκαιρία που προσφέρεται γιατί, από όσο γνωρίζουμε, μέχρι σήμερα δεν προωθεί κάποια πρωτοβουλία ανάδειξης του γεγονότος.
Και υπάρχουν πολλές δυνατότητες:
Πρώτον, επ’ ευκαιρία της επετείου αυτής θα έπρεπε να καθιερωθεί Παγκόσμια Ημέρα Δημοκρατίας, που, αν δεν κάνω λάθος, δεν υπάρχει, γιατί ο Μαραθών είναι η μάχη της δημοκρατίας κυρίως, και λιγότερο του Μαραθωνίου δρόμου ως αθλητικού γεγονότος.
Δεύτερον, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα διεθνές δίκτυο πόλεων της ελευθερίας - δημοκρατίας, όπου θα συμμετείχαν πόλεις συνδεδεμένες με αγώνες για αυτά τα ιδανικά, όπως είναι ο Μαραθών, η Αθήνα, οι Πλαταιές, η Μαδρίτη (υπεράσπιση εναντίον των φασιστών στον ισπανικό εμφύλιο), η Βοστώνη (αρχή της Αμερικανικής Επανάστασης το 1775), το Παρίσι (Γαλλική Επανάσταση του 1789), το Λονδίνο (Ένδοξη Επανάσταση του 1688 και πρώτο μόνιμο ευρωπαϊκό κοινοβούλιο), το Τζανσί των Ινδιών (πόλη της εθνικής ηρωίδας βασίλισσας Λακμσή στην ινδική επανάσταση εναντίον των Βρετανών το 1857) και πολλές άλλες. Ο δήμαρχος Μαραθώνα κ. Σ. Ζαγάρης που έχει κατανοήσει τη σημασία της επετείου, θα μπορούσε να ξεκινήσει την πρωτοβουλία.
Τρίτον, καθέρωση ενός μόνιμου ιστιοπλοϊκού αγώνα δημοκρατίας από τον Μαραθώνα στο Φάληρο, στα ίχνη του περσικού στόλου. Η ιδέα προέρχεται από τον Γερμανό επιτετραμένο της πρεσβείας στην Αθήνα κ. Γκυ Φεώ ντε Λα Κρουά, ο οποίος θα ήθελε να οργανώσει τον πρώτο αγώνα του 2010 με τη συμμετοχή σκαφών με πληρώματα βουλευτές από τα 27 Κοινοβούλια των χωρών μελών της Ε.Ε. και ίσως και άλλων.
Τέταρτον, καθιέρωση ενός νέου αγώνα, Μαραθώνα - Φαλήρου, στα ίχνη της διαδρομής του αθηναϊκού στρατού μετά τη μάχη. Για να είναι ο αγώνας ξεχωριστός και διακριτός, οι συμμετέχοντες αθλητές θα μπορούσαν να τον κάνουν «επιβαρυμένοι» με βάρος ανάλογο με των Αθηναίων οπλιτών (πιθανόν γύρω στα 20 κιλά). Με αυτές τις προϋποθέσεις, ο «Αγώνας της Δημοκρατίας», Μαραθώνα - Φαλήρου θα είναι ο πιο δύσκολος, ξεχωριστός και επίπονος παγκοσμίως. (Η απόσταση είναι περίπου 50 χλμ. σε σύγκριση με τα 42 του σημερινού Μαραθώνιου, και φυσικά θα γίνεται βάδην, όπως τον έκαναν οι Αθηναίοι οπλίτες).
Τέλος, δύο ντοκυμαντέρ για τη μάχη, που ήδη ετοιμάζονται τα σενάριά τους (από τη σεναριογράφο κυρία Στέλλα Τσίκρα και τον γράφοντα) με στόχο διεθνείς συμπαραγωγές. Το πρώτο θα αφορά την ίδια τη μάχη και την αναπαράστασή της με ηθοποιούς, στο πρότυπο των σύγχρονων ξένων ντοκυμαντέρ.
Το δεύτερο θα προσπαθήσει να απαντήσει σε ορισμένα ερωτηματικά που προκύπτουν από τη μάχη, όπως: Γιατί έστειλαν πεζό αγγελιαφόρο και όχι ιππέα για την αναγγελία της νίκης; (Ο Φειδιππίδης αναφέρεται σε μεταγενέστερα κείμενα από τον Ηρόδοτο, όπως και ότι έστειλαν και ιππέα, που μυστηριωδώς, χάθηκε στη διαδρομή). Οι Αθηναίοι αν και δεν παρέταξαν ιππικό στη μάχη, διέθεταν ιππείς (υπήρχε ολόκληρη κοινωνική τάξη ευπόρων Αθηναίων που ονομάζονταν ιππείς), και λογικό ήταν ένας ιππέας να διένυε την απόσταση γρηγορότερα από έναν πεζό δρομέα. Εκτός αν, και αυτό είναι ένα δεύτερο ερώτημα, ο πεζός ακολουθούσε άλλη διαδρομή, πιο σύντομη από τη σημερινή του Μαραθωνίου, π.χ. τη διαδρομή Πεντελικό-κοιλάδα Βρανά, που είναι μόνο 35 χλμ., αλλά εξαιρετικά δύσβατη. Ίσως όμως, όπως υποψιάζεται και ο Μπερν, να υπήρχε και στην αρχαιότητα μονοπάτι, που θα έκανε αυτή την επιλογή πιθανή, αλλά και εξαιρετικά επίπονη. (Αυτό θα δικαιολογούσε και τον θάνατο του Φειδιππίδη από εξάνληση – καρδιακή προσβολή). Στο ντοκυμαντέρ θα προσομοιάζονται οι χρόνοι των δύο δια-δρομών, αλλά και ο χρόνος ενός οπλίτη (με οπλισμό στο σωστό βάρος) για την απόσταση του «Δρόμου της Δημοκρατίας Μαραθώνα - Φαλήρου».
Τέλος, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η τριήρης «Ολυμπιός» για να χρονομετρηθεί η διαδρομή του περσικού στόλου Μαραθώνας - Φάληρο.
Οι παραπάνω είναι μερικές μόνο ιδέες για την επέτειο, που μπορούν να εμπλουτισθούν, όπως ελπίζω, με άλλες.

Ο Νίκος Κ. Κυριαζής είναι αν. καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, συγγραφέας.
Το κείμενο βασίζεται εν μέρει στο υπό έκδοση μυθιστόρημα Μαραθώνας και Ελευθερία.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Σεπτέμβριος 2010 #507 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ
του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου
 9 ΜΑΡΑΘΩΝΑΣ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
του Νίκου Κ. Κυριαζή
Διαβάστε περισσότερα >>
 18 ΤΙ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΤΗΝ ΝΙΚΗ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ
του Αναστασίου Δ. Καραγιάννη
 26 ΜΑΡΑΘΩΝΑΣ 2500 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ
του Guy Feaux de la Croix
 36 O ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ
της Μαρίνας Μαραγκού
 43 Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝΔΟΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΕΡΙΔΕΣ
του Ανδρέα Στεργίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 54 ΕΘΝΙΚΕΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
 του Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτου
Διαβάστε περισσότερα >>
 67 GAZPROM: ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ
 του Φίλιππου Προέδρου
Διαβάστε περισσότερα >>
 75 ΤΑ «ΚΑΣΤΡΑ» ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου
 84 ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ
 του Μ. Γ. Μερακλή
 102 ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΛΗΘΗ
της Σταυρούλας Γ. Τσούπρου
 111 ΝΗΣΙ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ
του Φίλιππου Φίλιππα
 115 Βιβλία και Ιστορία
Andrew Nagorski. MOΣXA 1944. H ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΜΑΧΗ, Μετάφραση: Νικόλαος Λαζαρίδης, εκδ. Γκοβόστης, 2010, σ. 464, τιμή: 25,00 €.
Γράφει και επιμελείται ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
115 Βιβλία και Ιστορία ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
120 Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
122 Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
124 Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
128 Γιατί το λέμε έτσι; ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ
129 Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost