Περιοδικό Ιστορία
Καθρέφτες. Μια σχεδόν παγκόσμια ιστορία
Η ιστορία γράφεται από τους νικητές, λέει η γνωστή ρήση...
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

52 ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ

Νικολό Μακιαβέλι Ο «ηγεμόνας» του πολιτικού στοχασμού
της ΑΜAΝΤΑ ΣΚΑΜAΓΚΑ


Όταν ο Νικολό Μακιαβέλι ξεκίνησε να συγγράφει, με σκοπό να μπορέσει να επανέλθει στην πολιτική ζωή της Φλωρεντίας, δεν είχε σίγουρα κατά νου ότι επρόκειτο με κάποια από τα έργα του να μείνει στην αιωνιότητα. Γεννημένος από φτωχή οικογένεια, δημοκρατικός και αντιδημοκρατικός συνάμα, κατάφερε να μείνει στην Ιστορία με τον πιο αντιφατικό τρόπο, ως ο πιο «απάνθρωπος ανθρωπιστής», με τον όρο μακιαβελισμός να μην αντικατοπτρίζει, τελικά, τη θεωρία του. Πολιτικός, διπλωμάτης, ιστορικός, θεατρικός συγγραφέας, πολιτικός στοχαστής, φιλόσοφος: κανένας από αυτούς τους χαρακτηρισμούς δεν μπορεί να αποτυπώσει το μεγαλείο του Μακιαβέλι στο σύνολό του. Η σχέση του με την πολιτική είναι ιδιαίτερη· άλλο τόσο ιδιαίτερη είναι και η σχέση του με την ιστορία και την ηθική.
ΔΕΝ υπάρχει σύγχρονος μελετητής του Νικολό Μακιαβέλι που να μην έχει προσπαθήσει να διορθώσει τα κακώς κείμενα, να αποκαταστήσει τη φήμη της πολύπλευρης αυτή προσωπικότητας, που, όπως χαρακτηριστικά σχολιάζει ο Τζουζέπε Πρετσολίνι1, οι πολλοί μίσησαν, φοβήθηκαν, ποδοπάτησαν, έκαψαν, έβρισαν· κάποιοι, άλλοι – που δεν μπορούμε να πούμε με πάσα βεβαιότητα ότι τον κατάλαβαν – τον μιμήθηκαν, τον αντέγραψαν· κάποιοι λιγότεροι και, για δικούς του λόγους ο καθένας, τον δόξασαν και τον ύμνησαν. Ο Μακιαβέλι είναι από τις λίγες, ίσως, ιστορικές προσωπικότητες που κατάφερε, εν αγνοία του, ακούσια, να μείνει στην Ιστορία και στη συνείδηση των πολλών με έναν όρο που ουσιαστικά δεν του ανήκει ή, τουλάχιστον, απέχει από τη διδασκαλία του.

Μακιαβελισμός
Στο λεξικό φιλοσοφίας του Πελεγρίνη διαβάζουμε σχετικά με τον όρο μακιαβελισμός: «Θεωρία που βασίζεται στη διδασκαλία του Μακιαβέλι, σύμφωνα με την οποία ο ηγεμών μιας χώρας, εκτιμώντας την εκάστοτε περίσταση, δικαιούται να μεταχειρίζεται οποιοδήποτε – ηθικά ορθό ή ηθικά επιλήψιμο – μέσο, προκειμένου να προστατεύσει το κράτος του από εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους και να εξασφαλίσει, έτσι, την ευημερία του. Ο μακιαβελισμός, πέρα από την ακριβή αυτή σημασία του, η οποία απορρέει από τη διδασκαλία του Μακιαβέλι, προσέλαβε ένα ευρύτερο, δημώδες πλέον περιεχόμενο, σύμφωνα με το οποίο σημαίνει τη μηχανορραφία, τη δολοπλοκία, την κυνικότητα και την άρση κάθε ηθικού φραγμού για την επίτευξη και άνομων ακόμη στόχων. Υπό την κοινή αυτή σημασία του μακιαβελισμού, η οποία δεν θα πρέπει να ταυτίζεται με τη θεωρία του Μακιαβέλι, ως μακιαβελιστής ορίζεται ο αρνητής κάθε πολιτικής ηθικής και, γενικότερα, ο ύπουλος, ο καταχθόνιος και σατανικός άνθρωπος, ο οποίος, προκειμένου να επιτύχει το στόχο του, καταπατά κάθε ηθική αξία2». Η αρχή της παρέκκλισης του όρου από την ορθή της σημασία οφείλεται, κατά μία άποψη, στον Σαίξπηρ, που στο έργο Οι εύθυμες κυράδες του Ουίνδσορ αναφέρει ως συνώνυμες έννοιες αυτή του πανούργου και του μακιαβελικού3, καθώς και στο έργο Ερρίκος ο ΣΤ΄ που αναφέρει τον Μακιαβέλι ως δολοφόνο4. Το όνομά του έφτασε να γίνει συνώνυμο του Σατανά (ακόμα και υβριστική λέξη!), η θεωρία του συνώνυμη του αμοραλισμού και της «τέχνης της τυραννίας5» και ο Ηγεμόνας έγινε το πιο μισητό έργο και υπ’αριθμόν ένα στο index των βιβλίων που η Καθολική Εκκλησία απαγόρευσε και παρέδωσε στην πυρά. Αλλά ποια ήταν πραγματικά η ζωή του Μακιαβέλι και τι ήταν αυτό που τον έκανε να μείνει στην Ιστορία ως τόσο αντιφατική προσωπικότητα;

Ο Μακιαβέλι και η Φλωρεντία της εποχής του

Ο Νικολό Μακιαβέλι (1469-1527) έζησε στη Φλωρεντία σε μια εποχή που στον ιταλικό αλλά και στον ευρωπαϊκό χώρο γενικότερα επικρατούσαν ζυμώσεις. Στην εποχή που γράφει, στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα, αρχίζουν να συγκροτούνται εθνικά κράτη στη Δυτική Ευρώπη, στη Γαλλία, στην Αγγλία και στην Ισπανία, ενώ αντίθετα στον ιταλικό χώρο έχουμε ακόμα για τέσσερεις αιώνες περίπου τις πόλεις - κράτη, με τις μικροπολιτικές τους αντιθέσεις, τις κοσμικές βλέψεις του Πάπα, τις συχνές επεμβάσεις ξένων δυνάμεων και τη χρεοκοπία των τραπεζών να συμβάλλουν στην οπισθοδρόμηση6. Στη Φλωρεντία κυβερνούσαν οι Μέδικοι από το 1434 έως το 1494, που με τη βοήθεια των γαλλικών στρατευμάτων οι δημοκρατικοί τους ανέτρεψαν. Ακολουθεί η κυριαρχία και η κατάρτιση ενός Συντάγματος του φανατικού Δομηνικανού καλόγερου Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα, ο οποίος θανατώνεται στην πυρά το 1498.
Τη χρονιά αυτή ο Μακιαβέλι, που παρουσιάζεται μάλλον αντικληρικαλιστικός,7 καταλαμβάνει το αξίωμα του γραμματέα της δεύτερης καγκελαρίας της Φλωρεντινής Δημοκρατίας και λίγο αργότερα του γραμματέα των Δέκα, ως το 1512, με αρμοδιότητα υποθέσεις εσωτερικών και πολέμου. Την περίοδο αυτή – χρόνια που, όπως αναφέρει ο Μπρουσκάλι – ούτε κοιμήθηκε ούτε έπαιξε, πραγματοποιεί πολυάριθμες διπλωματικές αποστολές σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπως, για παράδειγμα, στην αυλή του Λουδοβίκου ΙΒ΄ της Γαλλίας στην Πίζα (1500 και 1510-11) ή στον αυτοκράτορα Μαξιμιλιανό των Αψβούργων στο Τιρόλο (1507). Το 1502, ως απεσταλμένος στο Ουρμπίνο και στη Σενιγκάλια, γνωρίζει τον Καίσαρα Βοργία, δούκα του Βαλεντίνο, που αποτέλεσε πολιτικό πρότυπό του. Σε όλες αυτές τις αποστολές ο Μακιαβέλι διακρίνεται από υπερβάλλοντα ζήλο, που μάλλον ξεπερνούσε ουσιαστικά τα καθήκοντά του ως γραμματέα.
Το 1512 ο Μακιαβέλι απομακρύνεται από τα πολιτικά δρώμενα, καθώς οι Μέδικοι, με τη βοήθεια των Ισπανών, ανακαταλαμβάνουν την εξουσία. Ο Μακιαβέλι φυλακίζεται και βασανίζεται, θεωρούμενος ύποπτος για συμμετοχή στη συνωμοσία του Πιερπάολο Μπόσκολι. Όταν αποφυλακίζεται τον επόμενο χρόνο, αποσύρεται στο κτήμα του στο Αλμπεργκάτσο, όπου ξεκινά τη συγγραφή των σημαντικότερων έργων του: των Διατριβών για τον Τίτο Λίβιο, του Μανδραγόρα, του Ηγεμόνα. Το 1520 δέχεται την προσφορά του Ιουλίου των Μεδίκων για τη συγγραφή της Ιστορίας της Φλωρεντίας. Πέντε χρόνια μετά αναλαμβάνει γραμματέας των Επιτρόπων για τα τείχη της Φλωρεντίας, γεγονός που προκάλεσε τη δυσπιστία των δημοκρατικών. Πεθαίνει στις 22 Ιουνίου 1527, όταν αποκαθίσταται η δημοκρατία.

Ο Μακιαβέλι και η Ιστορία

Ο Μακιαβέλι είχε έναν ιδιαίτερο τρόπο θεώρησης της Ιστορίας, ως «δασκάλας της ζωής», προσυπογράφοντας την άποψη του Κικέρωνα,9 και «ως αέναου αγώνα για την εξουσία», όπως υποστηρίζει ο Τζέημς Μπάρνχαμ.10 Είναι το σημείο αναφοράς προς το οποίο ο πολιτικός έπρεπε πάντα να προσανατολίζει τη δράση του. Υποστήριζε την κυκλική κίνησή της, δηλαδή ότι υπάρχει γέννηση, ανάπτυξη, καταστροφή και αφανισμός, αναγέννηση, ξανά ανάπτυξη και ξανά καταστροφή και ούτω καθεξής.11 Επομένως, η Ιστορία παρέχει τα αντικειμενικά δεδομένα στα οποία πρέπει κανείς να βασίζεται, τα παραδείγματα προς μίμηση ή προς αποφυγή. Όπως αναφέρει ο Παναγιώτης Νούτσος, «ήταν επόμενο ο Μακιαβέλι να βρει στην Ιστορία (που έδινε ιδιαίτερη θέση στην αρχαιότητα, εφόσον έμοιαζε να συγγενεύει με τη νεώτερη εποχή και όχι με το σκοτεινό Μεσαίωνα) την κατευθυντήρια γραμμή για μια αποτελεσματική πολιτική αντιμετώπιση του παρόντος12». Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο Ηγεμόνας βρίθει αναφορών σε ιστορικά πρόσωπα που προέρχονται είτε από τον ιταλικό χώρο είτε από άλλους. Βέβαια, μείζονος σημασίας ήταν η επιλογή των κατάλληλων ιστορικών παραδειγμάτων. Παρακάτω θα ασχοληθούμε με τις μορφές της ελληνικής Ιστορίας που επικαλείται ο Μακιαβέλι.


Ο «Ηγεμόνας»

Το έργο αυτό γράφηκε από τον Ιούλιο ως τον Δεκέμβριο του 1513, αλλά εκδόθηκε το 1531, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Ηγεμόνας αποτελεί τη σύνοψη της πολιτικής σκέψης του Μακιαβέλι. Κεντρική ιδέα της σύντομης αυτής πραγματείας είναι ότι ο ηγεμόνας που φαντάζεται ο Φλωρεντινός θα συγκεντρώσει με θεμιτά και αθέμιτα μέσα την εξουσία, με σκοπό να ενώσει την Ιταλία και να την απελευθερώσει από τους «βαρβάρους13». Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο πρέπει να ιδωθεί και να εξεταστεί το περιεχόμενο του Ηγεμόνα και όχι ανεξάρτητα. Ο ηγεμόνας αυτός αποσυνδέεται από την Εκκλησία και την ηθική, επειδή ακριβώς στην περίοδο εκείνη ο Μακιαβέλι θεωρεί ότι η Εκκλησία δεν αντιπροσώπευε την ηθική, αλλά αντίθετα ο παπισμός αποτελούσε «την πηγή όλων των επεμβάσεων και των πολυδιασπάσεων της Ιταλίας14».
Το έργο αποτελείται από εικοσιέξι κεφάλαια. Στα πρώτα έντεκα περιγράφονται οι διάφοροι τύποι ηγεμονιών, στα τρία επόμενα οι διάφοροι τύποι στρατών και στα κεφάλαια 15-24 το πώς πρέπει να είναι η συμπεριφορά των ηγεμόνων. Στο εικοστό πέμπτο κεφάλαιο εξετάζεται η επίδραση της τύχης στις πολιτικές καταστάσεις και στο τελευταίο ο Μακιαβέλι κάνει έκκληση για την απελευθέρωση και την ενοποίηση της Ιταλίας. Το κείμενο υπαγορεύτηκε από γνήσιο πατριωτισμό, περιέχει όμως «τόσες τολμηρές και αντίθετες με την καθημερινή ηθική σκέψεις και συμβουλές15» που προκάλεσε πολλές κατακρίσεις και κατάρες όσο κανένα άλλο έργο παγκοσμίως.
Ο Μακιαβέλι ανατρέχει συνεχώς σε παραδείγματα από την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, μιλώντας για τους αρχαίους σαν να τους χωρίζει μικρή απόσταση από αυτόν. Από εκεί αντλεί παραδείγματα ηγεμόνων προς μίμηση ή προς αποφυγή, παραδείγματα που στοιχειοθετούν τις θέσεις του σχετικά με το πώς πρέπει να είναι ο σωστός ηγεμόνας.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Ιούνιος 2010 #504 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 ΠΡΟΪΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ
της Σεβαστής Χαβιαρά-Καραχάλιου
 16 ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ
του Στέφανου Γερουλάνου
Διαβάστε περισσότερα >>
 26 ΕΠΙΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ
του Σακελλάρη Εμ. Καρπάθιου.
 34 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου
 44 Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ
του Δημήτρη Καραμπερόπουλου
 52 ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ
 της Αμάντας Σκαμάγκα
Διαβάστε περισσότερα >>
 62 Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ ΚΟΡΑΗ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΜΑΣ ΤΖΕΦΕΡΣΟΝ
του Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτου
 76 Η ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ. ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΣΤΟ ΕΘΝΟΣ (Μέρος Β΄)
 του Γιώργου Γεωργή
 88 Ο «ΠΕΡΙΕΡΓΟΣ» ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΑΡΑΦΗ
του Γιάννη Ράγκου
Διαβάστε περισσότερα >>
 95 ΣΙΛΒΙΟ ΜΠΕΡΛΟΥΣΚΟΝΙ. Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
του Βαγγέλη Γεωργίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 108 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ (Μέρος Α΄)
του Φίλιππου Φίλιππα
 112 Βιβλία και Ιστορία
Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία.

Γράφει και επιμελείται ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
112  Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
120  Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
122  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
123  Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
128  Γιατί το λέμε έτσι ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ
129  Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost