Περιοδικό Ιστορία
Η ΧΑΜΕΝΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΜΠΡΑΟΥΝ
Η όμορφη και συνεσταλμένη Εύα Μπράουν γνώρισε τον Χίτλερ στα δεκαεφτά της και τον ερωτεύτηκε αμέσως.
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

16 ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ

ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ
του ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΓΕΡΟΥΛΑΝΟΥ


«Ασκέειν περί τα νοσήματα δύο, ωφελέειν ή μη βλάπτειν».
Όπως στην τέχνη,  στην ποίηση,  στη λογοτεχνία και στη φιλοσοφία, έτσι και στην Ιατρική το δεύτερο μισό του πέμπτου αιώνα προ Χριστού, που έζησε και μεγαλούργησε ο Ιπποκράτης (460-370 π.Χ.), θεωρείται η χρυσή εποχή της Ιατρικής. Στο πρόσωπό του η σημερινή Ιατρική αναγνωρίζει ομόφωνα τον πατέρα της.
Ο Ιπποκράτης γεννήθηκε στην Κω το 460 π.Χ. και πέθανε κάπου κοντά στη Λάρισα κατά το Σούδα μεν σε βαθιά γεράματα κατά δε άλλους γύρω στο 377 π.Χ. Αναφέρεται δυό φορές από τον νεώτερό του αλλά σύγχρονό του Πλάτωνα, ο οποίος αναφέρει στον «Πρωταγόρα» ότι ήταν τόσο γνωστός όσο ο Πολύκλιτος και ο Φειδίας. Αναφέρεται δε και από τον Αριστοτέλη. Επίσης αποκαλείται Μέγας παρότι ήταν σχετικά μικρόσωμος. Ταξίδεψε πολύ στην Ελλάδα και στη Μικρά Ασία, δίδαξε όμως σχεδόν αποκλειστικά στη γενέτειρά του την Κω. Πέντε αιώνες αργότερα ο Σωρανός έγραψε τη βιογραφία του. Δεν είναι όμως απόλυτα σίγουρο πόσο πραγματικά ακριβής είναι. Με την έλευσή του, η μέχρι τότε εμπειρική ιατρική μπαίνει σε μία νέα καθαρά επιστημονική τροχιά, που θα κορυφωθεί με τηνΙατρική του 19ου και του 20ου αιώνα.

Η ιπποκρατική ιατρική θεωρείται ακόμα και σήμερα το απόγειο της αρχαίας ορθολογικής ιατρικής. Στην εποχή του Ιπποκράτη ωριμάζουν οι εξεταστικές μέθοδοι της σημειολογίας και φθάνουν στο επίπεδο που τις χρησιμοποιούμε σήμερα.
Ο ιπποκρατικός γιατρός αξιολογεί το ιστορικό του αρρώστου, τη συμπτωματολογία της νόσου αλλά και την επίδραση του περιβάλλοντος πάνω στον ασθενή και στην ασθένεια. Δίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην παρατήρηση και στην προσεκτική φυσική εξέταση του ασθενούς. Μάλιστα δε πέρα από την επισκόπηση, την ψηλάφηση και την ακρόαση χρησιμοποιεί και την «σείση».
Με το όνομα του Ιπποκράτη έχει διασωθεί μια συλλογή από περίπου 60 έργα, η «πολυθρύλητος και πολυθαύμαστος εξηκοντάβιβλος», όπως μας την αναφέρει το βυζαντινό λεξικό Σούδα. Κατά τον Ε. Λιτρέ, που δημοσίευσε την πληρέστερη δεκάτομη έκδοσή της, (1839-1861) πρόκειται για 59 έργα σε 69 βιβλία, που κατ’ άλλους φθάνουν τα 72.
Δυστυχώς, παρ’ όλο που πολλά έργα μελετήθηκαν ήδη από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και ήταν γνωστά και στον Θουκυδίδη, σύγχρονος του οποίου ήταν ο Ιπποκράτης, δεν κατορθώθηκε ποτέ να πιστοποιηθεί ποια από αυτά ανήκουν στον ίδιο τον Ιπποκράτη. Λίγη όμως σημασία έχει αυτό για την Ιστορία της Ιατρικής, καθότι ένα είναι σίγουρο : ο θησαυρός αυτός της ιατρικής επιστήμης γράφηκε κατά μέγα μέρος μεταξύ του 450 και του 330 π.Χ. και σύμφωνα με τους περισσότερους ειδικούς, πριν από το 300 π.Χ. Πέρα από κάθε αμφιβολία, γράφηκε στον ελληνικό χώρο, στην ελληνική γλώσσα, από Έλληνες γιατρούς, και αναφέρεται στην Ιατρική της αρχαίας και κλασικής εποχής της Ελλάδας.
Τα συγγράμματα της Ιπποκρατικής Συλλογής πραγματεύονται πάρα πολλές πτυχές των ιατρικών γνώσεων της εποχής εκείνης. Μπορεί μάλιστα να χωριστούν σε διάφορους κλάδους, όπως ανατομικά, κλινικά-παθολογικά, χειρουργικά, παιδιατρικά, γυναικολογικά, προγνωστικά και ηθικόδεοντολογικά. Είναι σχεδόν όλα γραμμένα στην ιωνική διάλεκτο, διαφέρουν όμως μεταξύ τους όχι μόνο ως προς την αξία του περιεχομένου τους, αλλά και ως προς τη γλώσσα, όπου συχνά συναντά κανείς και δωρικούς ιδιωματισμούς. Συλλέχθηκαν κατά τους ελληνιστικούς χρόνους δηλαδή 40-70 χρόνια μετά τον θάνατο του Ιπποκράτη. Έτσι μπήκαν στη Συλλογή αυτή και έργα μαθητών ή συνεργατών του Ιπποκράτη στη σχολή της Κω, πολλοί εκ των οποίων, όπως οι δυο γιοι του Θεσσαλός και Δράκων και ο γαμπρός του Πόλυβος, ήταν περίφημοι ιατροί, που κατέγραψαν όσα τους είχε διδάξει ο μεγάλος δάσκαλος. Επειδή δε εξαρχής δεν ήταν δυνατόν να πιστοποιηθεί ποιος ήταν ο συγγραφέας, οι συλλέκτες της Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας τα συγκέντρωσαν σε μία συλλογή που από τότε αποκαλείται «Ιπποκρατική Συλλογή». Ακριβέστερο ίσως θα ήταν «Συλλογή των Ιατρικών συγγραμμάτων της Ιπποκρατικής Εποχής».
Ηθική
Ειπώθηκε ότι ο Όρκος του Ιπποκράτη είναι «ένα απ’τα πιο όμορφα μνημεία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας» (Λυπουρλής, 1983). Ίσως να μην ανήκει στον Ιπποκράτη τον ίδιο, ίσως να είναι προγενέστερος, ίσως ο Ιπποκράτης να έκανε στο κείμενο αυτό μόνο μερικές αλλαγές. Αυτό δεν είναι το σημαντικό. Εκείνο που ενδιαφέρει είναι το γεγονός ότι επί 2.500 χρόνια όλοι οι ιατροί του κόσμου, «οι μαθητές τρόπον τινά του Ιπποκράτη», ειδωλολάτρες, Εβραίοι, χριστιανοί, μωαμεθανοί, βουδιστές κ.α., ταύτισαν τον Όρκο με τον Ιπποκράτη και ενστερνίστηκαν το περιεχόμενό του, επειδή αποτελεί έναν ύψιστο διαχρονικό κανόνα ιατρικής ηθικής και δεοντολογίας, ένα γραπτό ιστορικό μνημείο παγκόσμιας εμβέλειας και ακτινοβολίας.
Μέσα από το κείμενο του Όρκου δίνονται οι γενικές κατευθυντήριες γραμμές που πρέπει να διέπουν το λειτούργημα του ιατρού: ο γιατρός μιλά για τα καθήκοντά του απέναντι στον δάσκαλο, στον άρρωστο και τελικά στην ίδια τη ζωή. Διατρανώνει τον απόλυτο σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή, ακόμη και σ’ αυτήν του εμβρύου, αφού απαγορεύεται η έκτρωση, αλλά και η χορήγηση θανατηφόρων φαρμάκων. Καθιερώνει το ιατρικό απόρρητο και εισχωρεί και σε κοινωνικές παραμέτρους αφού μιλά για ισότητα μεταξύ ελευθέρων και δούλων, ανδρών και γυναικών, πτωχών και πλουσίων. Τέλος, δίνει μια μοναδική διάσταση στην έννοια της ηθικής ανταμοιβής εκείνου που θα πράξει σύμφωνα με τα προσδιοριζόμενα στον Όρκο.
Αλλά πέρα από τον Όρκο και μέσα απόάλλα κείμενα της Ιπποκρατικής Συλλογής, όπως στα : Περί τέχνης, Περί αρχαίας ιατρικής, Περί ιατρού, στον Νόμο κ.α. δίνεται το στίγμα για φιλανθρωπία, εγκράτεια και ευπρεπή κοινωνική συμπεριφορά. Ο γιατρός πρέπει να είναι καλά «πεπαιδευμένος» και ποτέ να μην παραμελεί τη σπουδή της επιστήμης του, γιατί «ο βίος είναι βραχύς η δε τέχνη μακρή» (Αφορ. ΙV, 458). Πρέπει να έχει καλούς τρόπους, να μην αντιδικεί δημόσια, να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός στον προσδιορισμό της αρρώστιας, και ιδιαίτερα στις προγνώσεις της, για να μην προκαλεί αγωνία στον ασθενή ή απόγνωση στο περιβάλλον του.
Πρέπει να έχει ευρύτερη μόρφωση, να περιποιείται την εμφάνισή του και γενικά η συμπεριφορά του να είναι κόσμια και ευχάριστη.
Στο έργο Περί ιητρού περιγράφεται ένας ιατρός αρτιμελής, ευπρόσωπος, ευπροσήγορος, φιλάνθρωπος, καθαρός, ευπαρουσίαστος, σώφρων, σοβαρός, σεμνός, όχι αυθάδης, όχι γελοίος, όχι σκυθρωπός αλλά άριστος στην ψυχή και στο σώμα, ο οποίος πρέπει να ζει αγνά για να μπορεί να εξασκεί σωστά την επιστήμη του.
Φυσιολογία
Στη Φυσιολογία της Ιπποκρατικής Συλλογής κυριαρχούν οι θέσεις των προσωκρατικών φιλοσόφων, του γιατρού Αλκμέωνα από τον Κρότωνα (6ος αι. π.Χ.) και του Εμπεδοκλή. Ο Αλκμέων πίστευε ότι : «Εκείνο που γεννά και συντηρεί την υγεία είναι η ισορροπία (ισονομία) των δυνάμεων υγρού και ξηρού, ψυχρού και θερμού, πικρού και γλυκού κ.λπ. Η επικράτηση του ενός απ΄αυτά (μοναρχία ) είναι η αιτία που γεννά την αρρώστια».  Ο Εμπεδοκλής (495-435 π.Χ.), πάλι, πρότεινε ότι τα τέσσερα βασικά στοιχεία από τα οποία αποτελείται ο κόσμος είναι το νερό, ο αέρας, η γη και η φωτιά (ύδωρ, αήρ, γη και πυρ).
Αναλογικά, η Φυσιολογία της Ιπποκρατικής Συλλογής στηρίζεται στη θεωρία των τεσσάρων χυμών που είναι παντού παρόντες στο ανθρώπινο σώμα: το αίμα, το φλέγμα, η ξανθή και η μέλαινα χολή. Η ανάμειξή τους στις σωστές αναλογίες είναι αυτή που δημιουργεί την αρμονία, την ευκρασία όπως την αποκαλεί. Στους τέσσερεις χυμούς προστίθενται οι τέσσερις ιδιότητες του Αλκμέωνα : το υγρό, το ψυχρό, το ξηρό και το θερμό.
Έτσι, εντυπωσιάζουν σήμερα χαρακτηριστικά επίθετα «μελαγχολικός», «ψύχραιμος», «θερμόαιμος», «φλεγματικός», «αφυδατωμένος», «κρυωμένος», κ.λπ. που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και που προέρχονται από την ιπποκρατική θεωρία των χυμών σε συνδυασμό με τις τέσσερεις ιδιότητες. Σε κανένα μέρος του δυτικού κόσμου δεν λέει ο απλός πολίτης έπαθα ίωση αλλά όλοι λένε κρύωσα είμαι κρυωμένος, έχω κρυολόγημα. Το ίδιο ισχύει για το common cold, Erkältung, je pris du froid κ.λπ. Ακόμα και το συνάχι-συναχωμένος είναι λέξη ιπποκρατική και έρχεται από την κυνάγχη. Από την ίδια θεωρία της αναμείξεως, της κράσεως δηλαδή των χυμών και των τεσσάρων ιδιοτήτων, προέκυψε και η αντίληψη για την ευκρασία ή τη δυσκρασία.
Δύο άλλα ουσιώδη στοιχεία των ιπποκρατικών γιατρών είναι το «πνεύμα» και η «φύσις». Το «πνεύμα» που μπαίνει στον οργανισμό από την τραχεία και μέσα απότους πόρους του πνεύμονα περνάει στις αρτηρίες και διανέμεται στο σώμα. Είναι η κινητήρια δύναμη του σώματος, η οποία μαζί με τη θερμότητα που προέρχεται από την τροφή, είναι οι βασικοί παράγοντες της ζωής. Οι ιπποκρατικοί γιατροί δεν γνώριζαν βέβαια το οξυγόνο, έβλεπαν όμως ότι χωρίς πνεύμα (αέρα) ήταν αδύνατον να ζήσει κάποιος.
Το δεύτερο βασικό στοιχείο «η φύσις» είναι μια έμφυτη δύναμη που ρυθμίζει τη λειτουργία των οργάνων και την κανονική αναλογία του μείγματος (της κράσεως) των χυμών. Όταν διαταραχθεί αυτή η ισορροπία, τότε ο άνθρωπος ασθενεί και η φύσις αντιδρώντας αρχίζει τον αγώνα προς αποκατάσταση της υγείας. Η ευθύνη του γιατρού είναι να βοηθήσει την «φύσιν» να αποκαταστήσει την υγεία. Τελικός θεραπευτής όμως δεν είναι ο γιατρός, αλλά η ίδια η «φύσις», η φυσική άμυνα του ασθενή θα λέγαμε σήμερα.
Ανατομία
Η Ανατομία στην Ιπποκρατικής Συλλογή δεν είναι πάντα απόλυτα ευκρινής και λεπτομερής, διότι η νεκροτομή ανθρώπινων σωμάτων απαγορευόταν αυστηρά. Έμμεσα όμως μας αποκαλύπτεται ότι ο γιατρός της εποχής εκείνης ήταν γνώστης πολύ περισσότερων λεπτομερειών από ότι αναφέρονται στη Συλλογή. Όλα τα όργανα του σώματος και τα οστά είναι γνωστά από την ομηρική εποχή.
Ο ιπποκρατικός γιατρός γνωρίζει τις φλέβες, τις αρτηρίες, τα νεύρα, τους μυς, τα οστά, τις αρθρώσεις, την κατασκευή του κρανίου, την καρδιά, το περικάρδιο, τις καρδιακές κοιλότητες και τις βαλβίδες, τα μεγάλα αγγεία, όπως την αορτή, και απαριθμεί τα κυριότερα σπλάχνα. Αναφέρει τις μήνιγγες του εγκεφάλου, τους χιτώνες του οφθαλμού, το τύμπανο του αυτιού και γνωρίζει ότι τα οστά του κρανίου μπορούν να μεταφέρουν την ακοή στον εγκέφαλο. Γνωρίζει ότι το κέντρο της σκέψης είναι στον εγκέφαλο και όχι όπως λέγει αργότερα ο Αριστοτέλης στην καρδιά.
Λέγεται μάλιστα ότι όταν ο Ιπποκράτης αντίκρισε πρώτη φορά έναν ολόκληρο ανθρώπινο σκελετό, ενθουσιάστηκε τόσο που έφτιαξε αντίγραφο και το προσέφερε στο Μαντείο των Δελφών. Τη μεγαλύτερη εντύπωση όμως κάνει η ανάταξη εξαρθρημάτων, η οποία προϋποθέτει ακριβέστατες γνώσεις για τη σχέση οστών, μυών και αρθρώσεων.
Παθολογία
Για τον Ιπποκράτη, όλες οι ασθένειες οφείλονται σε φυσικά αίτια. Υπερφυσικές ή θεϊκές επεμβάσεις δεν υπάρχουν. Ακόμη και η επιληψία, η ιερά νόσος όπως την αποκαλούσαν τότε, οφείλεται σε φυσικά αίτια.
Θεωρητικά η Παθολογία που συναντάμε στην Ιπποκρατική Συλλογή είναι βασισμένη στη θεωρία των χυμών. Στηρίζεται όμως σε μια αντικειμενική εξέταση του αρρώστου,ενώ η σημειολογία της προκαλεί ακόμα και σήμερα θαυμασμό.
Το ιπποκράτειο προσωπείο, η πληκτροδακτυλία κ.ά. είναι όροι που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Για την εξέταση των εσωτερικών οργάνων χρησιμοποιεί την επισκόπηση, την ψηλάφηση, την ακρόαση, την επίκρουση και τη σείση. Έτσι καταφέρνει να κάνει ιδιαίτερα ακριβείς διαγνώσεις, όπως τη διάγνωση του εμπυήματος του θώρακα, το οποίο και στη συνέχεια παροχετεύει και ξεπλένει με κρασί και με λάδι.
Πάρα πολλές παθήσεις, όπως η πνευμονία, η φυματίωση, οι ρευματισμοί, οι φλεγμονές και η λιθίαση της ουροδόχου κύστης, ο ίκτερος, ο καρκίνος, οι εντερικές παρασιτώσεις, η δυσεντερία, ο ειλεός, η ελονοσία, διάφορες ψυχικές και νευρολογικές παθήσεις, η κίρρωση του ήπατος, η διφθερίτις, το ερυσίπελας, η επιλόχεια σηψαιμία, η πλευρίτις, η παραπληγία, ο τέτανος, έχουν περιγραφεί με ακρίβεια στην Ιπποκρατική Συλλογή. Οι λέξεις οπισθότονος, τριγμός οδόντων και σαρδόνιος γέλωτας περιγράφονται με σημερινή ακρίβεια. Ιδιαίτερα εντυπωσιάζει η περιγραφή επιδημίας παρωτίτιδας στη Θάσο και ο συσχετισμός της με την ορχίτιδα που την ακολουθεί στα μειράκια ή στους εφήβους. Περιγράφονται επίσης η κύφωση, η σκολίωση, η ισχιαρθροκάκη και το Πόττειο κακό (Pott’s disease = φυματίωση σπονδυλικής στήλης με βαριά κύφωση). Ο ιπποκρατικός γιατρός μαθαίνει ότι η παραπληγία επέρχεται από κακώσεις ή ασθένειες των σπονδύλων.
Θεραπευτική
Η Θεραπευτική στηρίζεται σε τέσσερα σκέλη : τη δίαιτα, την υγιεινή, τη φαρμακευτική και τη θεραπευτική δύναμη της φύσης. Για τους ιπποκρατικούς γιατρούς η «φύση» είναι ο καλύτερος γιατρός : «Νούσων φύσιες ιητροί» (Επιδημ. VI, 5) Τα άλλα τρία σκέλη χρησιμοποιούνται προς ενίσχυσή της.
Το διαιτητικό σκέλος είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένο και μέχρι τον Μεσαίωνα συναντάμε ιατρούς παθολόγους με την ιδιότητα του διαιτητικού ιατρού.
Ανάλογα με την πάθηση συνιστάται και διαφορετική δίαιτα. Σίγουρα επιβεβλημένη στις περισσότερες ενδοκοιλιακές παθήσεις, στην ποδάγρα, στον διαβήτη κ.λπ. Σέβεται τις συνήθειες του αρρώστου και προτιμά την εγκράτεια και την αποχή από κάθε απότομη αλλαγή.
Εκτός από τη δίαιτα συνιστάται υγιεινή διαβίωση, λουτροθεραπείες, σωματικές ασκήσεις, ιδίως περπάτημα, μαλάξεις, φυσιοθεραπεία, καθαριότητα του σώματος και αλλαγή κλιματολογικών συνθηκών, ιδίως στη φθίση.
Το φαρμακευτικό σκέλος είναι πολύ εκτεταμένο. Στην εποχή του ήταν ήδη γνωστά και αναφέρονται πάνω από 300 φάρμακα, ορισμένα μάλιστα εισάγονταν από την Αίγυπτο ή τις Ινδίες. Αναφέρονται : καθαρτικά, εμετικά, παροχευτικά, διουρητικά, κλύσματα, ναρκωτικά, στυπτικά και φάρμακα από μεταλλεύματα για εξωτερική χρήση. Χρησιμοποιούνται επίσης εντριβές, βεντούζες, αφαίμαξη και διάφορα άλλα. Ανεξάντλητη είναι και η μορφή των φαρμάκων : κολλύρια, αλοιφές, καταπλάσματα, σιρόπια, σκόνες, χάπια, υπόθετα, αφεψήματα και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς, εκτός από εναίσιμες χορηγήσεις.
Βασική θεραπευτική αρχή είναι η θεραπεία διά των αντιθέτων, «τα ενάντια τοις εναντίοις εισίν ιήματα» (Αφορ. VI. 334), δηλαδή στη διάρροια δίνει κανείς αντιδιαρροϊκά, στη δυσκοιλιότητα καθαρτικά, στον πόνο παυσίπονα κ.ο.κ. Σπανιότατα χορηγούνται ομοιοπαθητικά όπως σε διάρροια με φρενίτιδα διαρροικά, τα οποία εκβάλλουν πιο γρήγορα τις εντεροτοξίνες.
Στη θεραπεία όμως δεν επαρκούν η «φύσις» και ο «ιητρός». Πρέπει να συμβάλει και ο «νοσών» βοηθώντας με τον τρόπο του.(Αφορ. ΙΙ, 634).
Η ιπποκρατική Ιατρική έχει συχνά κατηγορηθεί για τη χρήση της αφαίμαξης και των σικυών (βεντουζών). Ας μην ξεχνάμε όμως ότι η αφαίμαξη ήταν ο μόνος τρόπος να αντιμετωπισθεί η υπέρταση, ή πληθώρα (αίματος) όπως ονομάζετο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι βεντούζες δημιουργούν μια άσηπτη φλεγμονή. Ενεργοποιείται έτσι ο καταρράκτης των μεσολαβητών φλεγμονής, ο οποίος βοηθάει να καταπολεμηθεί μια άλλη φλεγμονή μακριά από τη θέση που τοποθετήθηκαν οι βεντούζες.
Χειρουργική
Η Χειρουργική είναι πολύ αναπτυγμένη  ιδιαίτερα δε η ορθοπεδική και η τραυματολογία. Κατά τον μεγάλο διδάσκαλο της Ιστορίας της Ιατρικής Α. Κούζη είναι το «πιο λαμπερό κομμάτι όλης της Ιπποκρατικής Ιατρικής». Πρόκειται για τις πρώτες συστηματικές εργασίες που γράφηκαν ειδικά για τη χειρουργική και οι οποίες χρησιμοποιήθηκαν επί αιώνες για τη διδασκαλία και την εκμάθησή της. Η αξία τους θα παραμείνει παντοτινά μοναδική. «Οκόσα φάρμακα ουκ ιήται, σίδηρος (το νυστέρι) ιήται, οκόσα σίδηρος ουκ ιήται, πυρ ιήται, οκόσα πυρ (καυτηριασμός) ουκ ιήται, ταύτα χρη νομίζειν ανίατα» γράφεται σ’ έναν αφορισμό. (Αφορ. IV. 608).
Μοιάζει δε, κατά τους ειδικούς, ότι τα περισσότερα χειρουργικά συγγράμματα της Ιπποκράτειας Συλλογής προέρχονται από τη γραφίδα του ίδιου του Ιπποκράτη. (Κούζης Α., 1929).
Τα χειρουργικά κείμενα της Ιπποκτατικής Συλλογής δίνουν πάρα πολλές πληροφορίες για τις χειρουργικές γνώσεις της εποχής, για δε τα έργα Περί άρθρων και Περί αγμών (καταγμάτων) έχει γραφεί σήμερα ότι είναι «τα ωραιότερα συγγράμματα, όπερ εξήλθον μέχρι τούδε εκ χειρός ιατρού».
Στα έργα αυτά περιγράφεται με άριστο τρόπο το πώς συντάσσονται τα κατάγματα σχεδόν όλων των οστών και των απλών αλλά και των επιπλεγμένων. Τα επιπλεγμένα κατάγματα, «τα μετά των έξω κοινούντα» (Αφορ. ΙΙ 130), τα θεωρεί επικίνδυνα και αφού τα εκτείνει, ευθειάσει και ανατάξει, τοποθετεί καθαρό επίδεσμο που εμποτίζει σε μαύρο κρασί και στη συνέχεια τοποθετεί το άκρο σε νάρθηκα. Σήμερα ξέρουμε ότι η αντιμικροβιακή ενέργεια του κρασιού δεν έγκειται στο οινόπνευμα που περιέχει το κρασί, αλλά κυρίως στις πολυφαινόλες που είναι μικροβιοκτόνες. Τότε ήταν μια καθαρά εμπειρική γνώση, η οποία αποδεικνύεται σήμερα απόλυτα σωστή. Άλλα αντισηπτικά που χρησιμοποιούνται είναι το ξίδι, η τερεβινθίνη, ο θεϊκός χαλκός ή το θαλάσσιο ύδωρ.
Στο Περί άρθρων βιβλίο ανατάσσονται εξαθρήματα των κλειδώσεων όπως της κάτω σιαγόνας, της κλείδας, του ακρωμίου, του ώμου, του αγκώνος, του μηρού ή του γόνατος. Εδώ έρχεται δύο αιώνες αργότερα ο Απολλώνιος ο Κιτιεύς (1ος αι. π.Χ.) να απεικονίσει με απόλυτη ακρίβεια τον τρόπο που περιγράφει η Ιπποκρατική Συλλογή τις ανατάξεις αυτές. Είναι το πρώτο στον κόσμο γνωστό κείμενο με απεικονίσεις ιατρικών πράξεων που κατά μεγάλο μέρος συνεχίζουν να γίνονται με τον ίδιο τρόπο.
Η πραγματεία Περί των εν κεφαλή τρωμάτων δίνει ακριβέστατες περιγραφές για το τεχνικό μέρος της διαγνωστικής και θεραπευτικής των καταγμάτων του κρανίου. Στις απλές ρήξεις η διάγνωση γίνεται με απλή απόξεση του περιοστίου και επίχυση χρωστικής ουσίας που εισχωρεί μέσα στο σπάσιμο. Η μέθοδος αυτή αντικαταστάθηκε σταδιακά μόνο μετά το 1895, όταν ανακαλύφθηκαν οι ακτίνες Χ. Εάν πάλι συμπιεστεί κάποιο κομμάτι οστού, αυτό πρέπει να αναταχθεί και να τοποθετηθεί σωστά στη θέση του. Εδώ περιγράφεται και η μετατραυματική επιληψία, ο σπασμός της οποίας εμφανίζεται από το αντίθετο μέρος του κατάγματος. Γίνεται έτσι η πρώτη μνεία για τον χιασμό της πυραμιδικής νευρικής οδού.
Βασικό θεραπευτικό μέσο είναι η ανάτρηση του κρανίου που γίνεται με τρυπάνι ή με χαρακτικό πριόνι. Οι ενδείξεις για το πού και πότε πρέπει να γίνεται είναι εντυπωσιακές. Συνιστάται να μην τρωθεί η σκληρή μήνιγγα και να εμβαπτίζεται συχνά το εργαλείο στο νερό, έτσι ώστε να αποφεύγεται η μεγάλη θέρμανση και η αποξήρανση του οστού. Εντυπωσιακή είναι και μία προσωπική του εμπειρία κατά την οποία περιγράφει έναν ασθενή, τον οποίο χειρούργησε, δεν έκανε τη σωστή διάγνωση, και όταν μετά από 15 ημέρες τον χειρούργησε πάλι ήταν πλέον αργά και ο ασθενής απεβίωσε. Είναι συγκλονιστικό ένας γιατρός αυτού του μεγέθους να καταμαρτυρεί: τούτο μοι παρέλαθε. Αυτό μου διέφυγε, έκανα λάθος!
Πέραν των επεμβάσεων αυτών, διενεργούν παρακεντήσεις θώρακος και πλευροτομές προκειμένου να παροχετευθεί εμπύημα (Αφορ. ΙΙ 163). Γίνεται παρακέντηση της κοιλιάς, διανοίγονται ηπατικά (Αφορ. IV, 590) και νεφρικά αποστήματα. Χειρουργούνται συρίγγια του δακτυλίου του πρωκτού, περιεδρικά αποστήματα, αιμορροΐδες, γίνεται χρήση εδροσκοπίου, αφαιρούνται ρινικοί πολύποδες, διενεργείται σταφυλοτομία με τη σταφυλάγρα, εξαιρούνται δόντια με την οδοντάγρα, εκτελείται πλαστική της μύτης όταν αυτή έχει αποκοπεί, καθετηριάζεται η ουροδόχος κύστη, αφαιρούνται οι λίθοι από αυτήν, για να αναφέρουμε μόνο τις πιο συχνές επεμβάσεις.
Η αιμόσταση γίνεται όπως και σήμερα, με πίεση πάνω στο αγγείο που αιμορραγεί με το χέρι ή με επίδεσμο, με στυπτικά ή ξηραντικά φάρμακα ή με τοπική καυτηρίαση. Δεν αναφέρεται απολίνωση αγγείων. Ο ιπποκρατικός γιατρός γνωρίζει όμως να συρράπτει τραύματα και περνά τα ράμματα από καυτό λάδι πριν τα χρησιμοποιήσει.
Περιγράφονται διάφορα χειρουργικά εργαλεία που έχουν βρεθεί και σε ανασκαφές. Αποδεικνύεται έτσι η υψηλή ποιότητα τους. Είναι συνήθως από ορείχαλκο, εκτός από τις λεπίδες των νυστεριών που είναι από σίδερο.
Για τις εγχειρήσεις μεταχειρίζονται νυστέρια, φλεβοτόμους, οστεολαβίδες, βελόνες, οδοντάγρες, καθετήρες, τρύπανα, χοινικίδες, πριόνια, μήλες διαστολείς του απηυθυσμένου ή του κόλπου και πολλά άλλα.
Η επιδεσμολογία είναι τόσο ανεπτυγμένη που ακόμη και σήμερα στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου διάφοροι επίδεσμοι, όπως ο στάχυς, η ιπποκρατική μήτρα κ.ά, επιδένονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και φέρουν στα νεοελληνικά, στα γερμανικά και στα γαλλικά το ίδιο όνομα που αναφέρει η Ιπποκρατική Συλλογή. Οι επίδεσμοι πρέπει να είναι καθαροί, ελαφροί, απαλοί και λεπτοί. Ο γιατρός πρέπει να ασκείται να τους τυλίγει και με τα δύο χέρια μαζί, αλλά και με το καθένα χέρι χωριστά (Κατ’ ιατρείον 10), δεν πρέπει να προκαλούν πόνο, πρέπει να είναι επαρκείς, εύρυθμοι και καλλιτεχνικά τοποθετημένοι, έτσι ώστε να φαίνονται και ωραίοι (ώστε ορήσθαι ηδέως).
Γυναικολογία
Η Γυναικολογία είναι ιδιαίτερα εξελιγμένη. Παρ’ όλο που δεν είναι γνωστές οι ωοθήκες και ο ρόλος που παίζουν, αναφέρονται με λεπτομέρειες : η αμηνόρροια, η δυσμηνόρροια, επίσης οι φλεγμονές των γεννητικών οργάνων, όπως και τα αποστήματα της μήτρας, τα οποία παροχετεύονται. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στα αίτια της στείρωσης, που τη συνέδεαν, χωρίς βέβαια να γνωρίζουν τη σχέση, με διαταραχές των ενδοκρινών αδένων, όπως η υπερλίπωση ή η ανδροειδής μορφή ή οι ανατομικές ανωμαλίες, οι φλεγμονές κ.ά.
Θεραπευτικά χρησιμοποιούνται τοπικά ή γενικά φάρμακα, λουτρά, υποκαπνισμοί, ενέσεις, πλύσεις, πεσσοί.
Διάφορα χειρουργικά εργαλεία διευκολύνουν τη διάγνωση και τη θεραπεία, όπως το μητροσκόπιο ή η διόπτρα ή μητροκήλη, διάφορα μεταλλικά κηρία για τη διαστολή του τραχήλου της μήτρας, η ξύστρα της μήτρας, χρησιμοποιούνται δε και διάφορα άλλα. Αναφέρονται κυρίως απλές εγχειρήσεις, όπως πολυποδεκτομή του στομίου, παροχετεύσεις εσωτερικών και εξωτερικών αποστημάτων, εκπυρήνωση ινομυωμάτων κ.ά.
Μαιευτική
Η Μαιευτική έχει ήδη εξελιχθεί πολύ. Περιγράφεται η φυσιολογική κύηση και ο τοκετός, όπως επίσης και οι θέσεις του εμβρύου κατά τον τοκετό. Θεωρεί τον «επί κεφαλήν» τοκετό φυσιολογικό και συνιστά τη στροφή του εμβρύου με εξωτερικούς και εσωτερικούς χειρισμούς αν προπίπτει κάποιο μέλος, όπως ο βραχίονας ή το πόδι. Υπάρχει πλήρης γνώση της χρήσης του εμβρυουλκού, του εμβρυοτόμου, του ελκυστήρα και πολλών άλλων μαιευτικών εργαλείων. Ενώ απαγορεύεται η έκτρωση στον Όρκο, στην Ιπποκρατική Συλλογή περιγράφεται λεπτομερώς πώς αυτή πρέπει να γίνεται σωστά.
Καισαρική τομή δεν αναφέρεται παρ’ όλο που στη μυθολογία αναφέρεται η γέννηση του Διονύσου και του Ασκληπιού με καισαρική τομή.
Στην πραγματεία Περί φύσιος παιδίου εντύπωση προκαλούν τα πειράματα σε γονιμοποιημένα αβγά κότας, προκειμένου να παρακολουθήσουν την εξέλιξη του εμβρύου.
Άλλες ειδικότητες
Η Ιπποκρατική Συλλογή περιέχει, πέρα από τις γνώσεις στις βασικές ειδικότητες, παθολογία, χειρουργική, γυναικολογία/μαιευτική, και πολλά στοιχεία και για άλλες, όπως αποδεικνύει το έργο Περί οδοντοφυΐης, ή οι αναφορές περί ευγονικής και παιδοκομίας στο σύγγραμμα Περί γονής. Αναφέρονται δε πολλά δερματικά και αφροδίσια νοσήματα, όπως η σύφιλη, η βλεννόρροια, ο έρπις, οι λειχήνες, η ψώρα, η ακμή, η λεύκη, η αλωπεκία και η λέπρα.
Περιγράφεται επακριβώς η κλινική εικόνα και η συμπτωματολογία της φυματίωσης. Ο ιπποκρατικός γιατρός γνωρίζει ότι αυτοί που περιποιούνται φθισικούς μπορεί να κολλήσουν φυματίωση. Συνιστά για τους φθισικούς την αλλαγή κλίματος και την καλή διατροφή. Ακολουθώντας τις ιπποκρατικές αυτές οδηγίες γεννήθηκαν το 19ο αιώνα στην Ευρώπη τα σανατόρια για τους φυματικούς.
Ιδιαίτερες εμπειρικές γνώσεις υπάρχουν και σε ό,τι αφορά τα πλεονεκτήματα του καθαρού ή του βρασμένου νερού, τη χρήση του κρασιού και του λαδιού στη θεραπεία των πληγών, χωρίς βέβαια να γνωρίζει τίποτε για μικρόβια ή ασηψία. Ο ιπποκρατικός γιατρός πίστευε ότι οι λοιμώξεις προκαλούνται από μολυσμένο αέρα, το μίασμα, όπως το αποκαλούσαν. Αυτό θα ανατραπεί μόνο στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν ανακαλύφθηκαν τα πρώτα νοσογόνα μικρόβια.
Συνοψίζοντας τα κύρια χαρακτηριστικά της Ιπποκρατικής Συλλογής, παρατηρούμε ότι Ιατρική της ιπποκρατικής εποχής είναι, όπως μας λέει ο Καστιλιόνι (Castiglioni), θεμελιωμένη πάνω σε μια πλατιά γνώση των φυσικών επιστημών της εποχής της, σε έναν βαθύ στοχασμό γύρω από τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος και σε μια ύψιστη ηθική αντίληψη. Είναι θεμελιωμένη πάνω στην άμεση παρακλίνια ακριβή παρατήρηση, στο πείραμα και στην εμπειρία. Έτσι, ο ιπποκρατικός ιατρός κατόρθωσε να φθάσει σε ύψη που σπάνια ξεπεράστηκαν. Αν σκεφθεί κανείς ότι η ιατρική επιστήμη έκανε τότε τα πρώτα της βήματα, τότε μόνο καταλαβαίνει τι σπόρους έριξε και τι θεμέλια έβαλε, προκειμένου να φθάσει η Ιατρική στα επίπεδα που βρίσκεται σήμερα. «Πάντων των αγαθών ευρετήν και πάντων ημών των καλών παρασχόντα τα σπέρματα», γράφει 500 χρόνια αργότερα ο Γαληνός για τον Ιπποκράτη.
Η Ιπποκρατική Συλλογή είναι χωρίς συζήτηση το τέλος μιας εποχής, συγχρόνως όμως και το αποκορύφωμα της Ιατρικής του χρυσού αιώνα, αρχή μιας νέας δυναμικότερης και στερεά θεμελιωμένης Ιατρικής, επιστέγασμα της οποίας είναι η ελληνιστική, η βυζαντινή, η αραβική και η σημερινή Ιατρική της Δύσης.
Μετά την Ιπποκρατική Συλλογή, ο Έλληνας γιατρός δεν είναι πια ούτε μάγος ούτε προφήτης ούτε ιερέας. Γίνεται στοχαστής που οδηγείται από τη δική του ανεξάρτητη κριτική σκέψη, αναζητώντας όλο και περισσότερο τη λογική εξήγηση των φυσικών φαινομένων. Δεν είναι ούτε άρχοντας ούτε παραβάτης της φύσης, που ενεργεί στο όνομα των θεών, αλλά με την ίδια του τη θέληση δηλώνει έτοιμος να υποβοηθήσει τη θεραπευτική δύναμη που υπάρχει μέσα στη φύση. Ο γιατρός εκπαιδεύεται να γίνει μελετητής των αιτιών των νόσων και προσπαθεί να επέμβει την καλύτερη στιγμή, γιατί όπως διαβάζουμε στον 1ο αφορισμό «η ευκαιρία είναι φευγαλέα ο δε καιρός οξύς» (Αφορ. IV, 458).
Η Ιπποκρατική Συλλογή αποτελεί τομή στην ιστορία της Ιατρικής ανοίγοντας το κεφάλαιο της επιστημονικής Ιατρικής, όπως είναι το ζητούμενο σήμερα :
Μεγαλοφυΐα στη σύλληψη και επιστημονικό δαιμόνιο στην εφαρμογή, και όλα αυτά μέσα σε ένα ανώτατο ηθικό πλαίσιο.

Ο Στέφανος Γερουλάνος είναι
Καθηγητής Χειρουργικής & τ. Ιστορίας Ιατρικής. Διευθυντής Μονάδος Εντατικής Θεραπείας. Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, Αθήνα. Πρόεδρος Διεθνούς Ιπποκρατίου Ιδρύματος

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Ιούνιος 2010 #504 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 ΠΡΟΪΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ
της Σεβαστής Χαβιαρά-Καραχάλιου
 16 ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ
του Στέφανου Γερουλάνου
Διαβάστε περισσότερα >>
 26 ΕΠΙΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ
του Σακελλάρη Εμ. Καρπάθιου.
 34 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου
 44 Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ
του Δημήτρη Καραμπερόπουλου
 52 ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ
 της Αμάντας Σκαμάγκα
Διαβάστε περισσότερα >>
 62 Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ ΚΟΡΑΗ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΜΑΣ ΤΖΕΦΕΡΣΟΝ
του Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτου
 76 Η ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ. ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΣΤΟ ΕΘΝΟΣ (Μέρος Β΄)
 του Γιώργου Γεωργή
 88 Ο «ΠΕΡΙΕΡΓΟΣ» ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΑΡΑΦΗ
του Γιάννη Ράγκου
Διαβάστε περισσότερα >>
 95 ΣΙΛΒΙΟ ΜΠΕΡΛΟΥΣΚΟΝΙ. Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
του Βαγγέλη Γεωργίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 108 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ (Μέρος Α΄)
του Φίλιππου Φίλιππα
 112 Βιβλία και Ιστορία
Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία.

Γράφει και επιμελείται ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
112  Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
120  Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
122  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
123  Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
128  Γιατί το λέμε έτσι ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ
129  Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost