Περιοδικό Ιστορία
Κι όμως, όμορφα… Ένα βιβλίο για την τζαζ
Κι όμως, όμορφα... Ένας μάλλον ιδιόρρυθμος τίτλος για ένα βιβλίο που υπερβαίνει τις συνήθεις ...
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

6 ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ ή/και ΠΑΙΔΟΦΥΛΑΓΜΑ

ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ ή/και ΠΑΙΔΟΦΥΛΑΓΜΑ

της ΤΑΣΟΥΛΑΣ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ

Στη διάρκεια του ένοπλου ελληνικού εμφυλίου (1946-1949) και οι δύο αντιμαχόμενοι στρατοί συγκέντρωσαν και μετακίνησαν παιδιά από τις «εστίες» τους. Οι κυβερνητικές δυνάμεις τα μετέφεραν στις Παιδοποίησις, οι οποίες είχαν ιδρυθεί από τον «Έρανο "Πρόνοια Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος" υπό την Υψηλήν Προστασίαν της Α.Μ. της Βασιλίσσης», ο οποίος έμεινε γνωστός ως ο Έρανος της βασίλισσας, ο Έρανος της Φρειδερίκης ή απλώς ο Έρανος. Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδος (ΔΣΕ) μετέφερε παιδιά έξω από τα σύνορα της χώρας. To γεγονός δεν ήταν πρωτοφανές. Δέκα χρόνια νωρίτερα, στη διάρκεια του ισπανικού εμφύλιου (1936-1939), η Δημοκρατική Κυβέρνηση είχε πράξει το ίδιο.

ΣΤΗΝ Ελλάδα το θέμα των παιδιών εντάχθηκε στην πολιτική και στρατιωτική αντιπαράθεση την πιο κρίσιμη χρονιά, το 1948. Στις 27 Φεβρουαρίου 1948 η κυβέρνηση της Αθήνας κατηγόρησε την κυβέρνηση του Βουνού στην Ειδική Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Βαλκάνια (UNSCOB) ότι μετέφερε παιδιά έξω από τα σύνορα της χώρας με σκοπό να τα «αφελληνίσει» και μετακίνησε και η ίδια παιδιά για να τα «σώσει» από τους κομμουνιστές (ΟΗΕ Α/574:18-20, Baerentzen 1992). Οι μετακινήσεις αυτές αποτέλεσαν μέρος των στρατιωτικών επιχειρήσεων, αφού και οι δύο αντιμαχόμενοι στρατοί έκαναν πολλές φορές αγώνα δρόμου για να προλάβουν να πάρουν τα παιδιά πριν από τους άλλους, τους εχθρούς. Οι μετακινήσεις των παιδιών είναι συνδεδεμένες επίσης και με τους πολιτικούς και διπλωματικούς χειρισμούς. To θέμα και λόγω της ευαισθησίας του χρησιμοποιήθηκε στο ψυχολογικό παιγνίδι του Ψυχρού Πολέμου, στο πλαίσιο του οποίου διεξήχθη ο ελληνικός εμφύλιος, και αποτέλεσε αφορμή για αντιπαράθεση των δύο υπερδυνάμεων στα διεθνή φόρα.

Η κυβέρνηση της Αθήνας ονόμασε την πολιτική της κυβέρνησης του Βουνού να συγκεντρώσει και να μεταφέρει παιδιά από την Ελλάδα στις ανατολικές χώρες «παιδομάζωμα», ενώ τις δικές της ενέργειες «παιδοφύλαγμα».

To ιστορικό υπόβαθρο

Εκτός από τα ίδια τα παιδιά, τους πραγματικούς πρωταγωνιστές, οι κύριοι συντελεστές της επιχείρησης «σωτηρία των παιδιών» ήταν το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) και η βασίλισσα Φρειδερίκη μέσω του Εράνου της. Ο Έρανος ιδρύθηκε με το Βασιλικό Διάταγμα της 10ης Ιουλίου 1947 και η διάρκειά του προβλεπόταν εξάμηνη. Η δημιουργία του αποτελούσε μια προσπά-θεια κατοχύρωσης της θέσης του Παλατιού στους πολιτικούς εμφυλίους που μαίνονταν μέσα στον Εμφύλιο, αλλά και της ίδιας της βασίλισσας στην πολιτική αρένα. Διοικείτο από μια πενταμελή Εκτελεστική Επιτροπή (Ε.Ε.) αλλά τα νήματα κινούσαν οι «Εντεταλμένες Κυρίες», εθελόντριες, οι οποίες προΐσταντο προνοιακών/ φιλανθρωπικών οργανώσεων.

Βασικές πρωταγωνίστριες ήταν η Αλεξάνδρα Μελά, το γένος Πεσμαζόγλου, πρόεδρος της Λέσχης Εργαζομένου Κοριτσιού στη Θεσσαλονίκη και στη συνέχεια διευθύντρια της «Βασιλικής Πρόνοιας» (της μετεξέλιξης του Εράνου) καθώς και η Λίνα Τσαλδάρη, κόρη του Σπυρίδωνος Λάμπρου και χήρα του αρχηγού του Λαϊκού Κόμματος Παναγή Τσαλδάρη, αντιπρόεδρος του ΠΙΚ-ΠΑ, η οποία το 1956 ως η πρώτη Ελληνίδα υπουργός ανέλαβε το υπουργείο καινωνικής Πρόνοιας. Η βασίλισσα μέσω των Εφορευτικών Επιτροπών του Εράνου δημιούργησε ένα δίκτυο ανθρώπων που κάλυπτε όλη την Ελλάδα. Συχνές ήταν οι επισκέψεις της, ακόμα και σε χώρους επικίνδυνους λόγω των συρράξεων, για τη στήριξη του έργου του Εράνου αλλά και του δικού της προφίλ. Καθόλου τυχαία ο Έρανος αφορούσε τις βόρειες επαρχίες της χώρας. Εκεί είχε την έδρα του το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ, κοντά στους «βόρειους γείτονες», οι οποί-οι μετά το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου είχαν εγκαθιδρύσει Λαϊκές Δημοκρατίες, φιλικά διακείμενες προς το ΔΣΕ/ΚΚΕ. Η Βόρεια Ελλάδα επίσης ήταν η «νέα» Ελλάδα. Ο πληθυσμός της δεν ήταν εθνοτικά αμιγής και επιπλέον στη διάρκεια του Εμφυλίου το μέτρο της εκκένωσης των ορεινών χωριών και της μεταφοράς των κατοίκων τους σε «Κέντρα Ασφαλείας», στις γειτονικές πόλεις, ίσχυσε κυρίως από τη Λαμία και πάνω.

Οι πρόσφυγες αυτοί, γνωστοί ως «ανταρτόπληκτοι» ή «συμμοριόπληκτοι», υπολογίζονται στο 10% του συνολικού πληθυσμού της χώρας. Ο στόχος του Εράνου ήταν να συνεργασθεί και να συνδράμει το κράτος στην περίθαλψη των προσφύγων. Μία από τις δραστηριότητές του θα ήταν και η ίδρυση Παιδοπόλεων. Οι Εντεταλμένες Κυρίες όμως, εκφράζοντας την «επιθυμίαν της Ανάσσης», προσανατόλισαν και επικέντρωσαν τη δράση του Εράνου στα παιδιά- το μέλλον του έθνους.

Από την άλλη πλευρά το ΚΚΕ, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945, και λόγω των διώξεων που υφίσταντο τα μέλη και οι οπαδοί του, είχε ιδρύσει καταυλισμούς προσφύγων στη Βουλγαρία, στη Γιουγκοσλαβία και στην Αλβανία, όπου συγκεντρώνονταν Αριστεροί «απελπισμένοι ή ανυπόμονοι», αλλά και «άμαχος» πληθυσμός. To 1947, στο Μπούλκες
της Γιουγκοσλαβίας όπου είχαν καταφύγει κυρίως στελέχη του ΚΚΕ μαζί με τις οικογένειές τους, λειτουργούσαν τρία δημοτικά σχολεία, δύο νηπιαγωγεία και ένας παιδικός σταθμός. Στους προσφυγικούς καταυλισμούς που είχαν  δημιουργηθεί  κοντά  στα  σύνορα, όπως το Πρένιες στην Αλβανία,   κατέφευγαν αγρότες από τις γύρω περιοχές. Εγκατέλειπαν τα χωριά τους -εκόντες άκοντες-κουβαλώντας πάνω στις πλάτες  ή  στα γαϊδούρια τους ό,τι μπορούσαν να μεταφέρουν από τα οικιακά τουςείδη, πιστεύοντας ότι πρόκειται για κάτι προσωρινό. Την ευθύνη των καταυλισμών αυτών και ειδικότερα των παιδιών και των νέων είχε η οργάνωση νεολαίας του ΚΚΕ, η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων(ΕΠΟΝ).  Στους συντελεστές της όλης επιχείρησης πρέπει να συμπεριλάβουμε και τα ίδια τα παιδιά. Αξίζει να επισημάνουμε ότι τα παιδιά του Εμφυλίου δεν ήταν παιδιά με την έννοια που τους αποδίδεται σήμερα. Είχαν γεννηθεί ή/και μεγαλώσει μέσα στον πόλεμο. 

Στη διάρκεια της Κατοχής κάποια από αυτά είχαν πάρει μέρος και στην Αντίσταση, κυρίως ως σύνδεσμοι. Στη διάρκεια του ενόπλου εμφυλίου τα παιδιά είχαν ήδη συμπεριλάβει τον πόλεμο στα παιχνίδια τους. Δεν έπαιζαν με βόλους αλλά με κάλυκες από σφαίρες που μάζευαν ακόμα και την ώρα της μάχης -τα πιο τολμηρά-, ενώ άλλα έπαιζαν με οβίδες και βλήματα από τους βομβαρδισμούς. Η έκθεση στη βία -και στην πολιτική βία- αποτελούσε ένα καταπληκτικό, φανταστικό παιχνίδι για πολλά από αυτά, παρά τους κινδύνους που περιέκλειε για τη σωματική τους ακεραιότητα.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Μάϊος 2010 #503 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ ή/και ΠΑΙΔΟΦΥΛΑΓΜΑ
της Τασούλας Βερβενιώτη 
Διαβάστε περισσότερα >>
 15 ΤΟ «ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ» ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
του Ανδρέα Στεργίου
 25 ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑ, 1948-1960
του Milan Ristovic 
 36 ΕΛΛΗΝΕΣ ΛΟΓΙΟΙ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ
της Κατερίνας Κοφφινά 
 46 Η ΑΓΓΛΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ. ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΣΤΟ ΕΘΝΟΣ. ΜΕΡΟΣ Α΄
του Γιώργου Γεωργή
Διαβάστε περισσότερα >>
 62 Ο ΠΕΡΙΗΓΗΤΗΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΟΤΑΓΟΣ
του Γεράσιμου Ρηγάτου
 72 ΣΕΡΙΦΟΣ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου
Διαβάστε περισσότερα >>
 82 ΜΝΗΜΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ
του Ζήσιμου Χ. Συνοδινού
Διαβάστε περισσότερα >>
 90 ΟΡΣΟΝ ΓΟΥΕΛΣ
 του Φίλιππου Φιλίππου
 100 ΣΤΡΑΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ – ΤΕΡΙΑΝΤ
της Ασπασίας Παπαλόη
 108 ΣΚΟΤΕΙΝΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΑΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ
του Φίλιππου Φίλιππα
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
112 Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ 
120 Τέχνη και πολιτισμός  2ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ 
122 Θέατρο και Ιστορία  ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ 
124 Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ 
128 Γιατί το λέμε έτσι; ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ 
129 Το Σταυρόλεξο  του 21ου αιώνα  ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost