Περιοδικό Ιστορία
ΓΟΥΛΦ ΧΟΛ (Τόμος Α')
Η Αγγλία των Τιδόρ τη δεκαετία του 1520 βρίσκεται στα πρόθυρα του χάους...
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

68 Ο «ΓΕΥΣΤΙΚΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ» ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΡΥΠΑΝΙΣΜΟΥ

Ο «γευστικός εγκέφαλος», μια ιστορία του τρυπανισμού

του ΧΡΗΣΤΟΥ ΛΑΖΟΥ

Παρά το γεγονός ότι ο τίτλος του άρθρου αποτελεί μια υπέρβαση φραστική, δεν αντανακλά εντούτοις παρά μία όψη της χειρουργικής επέμβασης που γνωρίζουμε ως τρυπανισμό. Κάποιοι πρωτόγονοι διενεργούσαν τρυπανισμούς στο πλαίσιο κανιβαλικών δεισιδαιμονιών, για να αποκτήσουν τη δύναμη του εχθρού τους τρώγοντας τον εγκέφαλό του. Αν και το φαινόμενο είναι σπάνιο, συνέβαινε. Γενικά πάντως ο τρυπανισμός, ως μέθοδος τελετουργική και χειρουργική, ερεθίζει τη φαντασία και τη γνώση μας. Διενεργείτο σίγουρα από πολύ παλιά, αλλά όπως παλιά;

ΦΥΣΙΚΑ κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα θεωρούσε τον τρυπανισμό σαν μια διαδικασία που επινοήθηκε για την κανιβαλική συνήθεια κάποιων φυλών. Αντίθετα, είναι λογική η εξήγηση ότι υπήρξε το αποτέλεσμα μιας προσπάθειας προσέγγισης του εγκεφάλου με σκοπό την ίασή του. Μια ίαση η οποία αρχικά πιστευόταν ότι είχε να κάνει με τη θρησκεία, μία τελετουργική διαδικασία μέσω της οποίας επιδιωκόταν η ίαση από κάποιες «ψυχικές» ασθένειες, κυρίως δε την επιληψία. Αυτό όμως που εκπλήσσει είναι ότι γίνονταν επεμβάσεις στο κρανίο και για καθαρά ιατρικούς λόγους.

Η Παλαιοπαθολογία

Ο σημερινός άνθρωπος γαλουχημένος στην εικόνα ενός σύγχρονου χειρουργείου, όπου οι χειρουργοί με τις λευκές ρόμπες και με τη βοήθεια προηγμένων τεχνολογικών εργαλείων εκτελούν, επιτυχώς, πλήθος επεμβάσεων, δεν μπορεί να φαντασιωθεί για το πώς γίνονταν χειρουργικές επεμβάσεις τα παλαιά χρόνια. Και δεν εννοώ πριν από 500 ή 1.000 χρόνια, ούτε καν την κλασική Ελλάδα, αλλά με τη φράση «παλαιά χρόνια» αναφέρομαι σε εποχές τόσο παλαιές όσο π.χ. η Παλαιολιθική Εποχή, (πριν από 400.000 χρόνια περίπου), κάτι που μοιάζει ακατανόητο, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν γραπτές πηγές για κάτι τέτοιο. Υπάρχουν όμως άλλης μορφής «γραπτά κείμενα» και εννοώ τα οστά των ανθρώπων ―και των ζώων― τα οποία αποτελούν το αντικείμενο μελέτης μιας σχετικά πρόσφατης επιστημονικής εξειδίκευσης, της Παλαιοπαθολογίας. Όπως θα οριστεί το 1910 από τον σερ Άρθουρ Ράφερ, η Παλαιοπαθολογία «...είναι η επιστήμη που μελετά τις ασθένειες που μπορούν να αναγνωρισθούν στα ανθρώπινα και ζωικά οστά παλαιοτέρων εποχών. Ουσιαστικά η επιστήμη της παλαιοπαθολογίας, συνδυάζοντας βιολογικές και πολιτισμικές πληροφορίες, μελετά την εμφάνιση, ανάπτυξη και διάδοση των ασθενειών μέσα σε μεγάλα χρονικά διαστήματα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος οργανισμός προσαρμόζεται στις αλλαγές του περιβάλλοντος»1.

Φυσικά η Παλαιοπαθολογία διερευνά τις αρρώστιες ενώ οι επεμβάσεις στα κρανία είναι εμφανείς. Όμως δεν είναι παθητικές διαπιστώσεις κάποιας ασθένειας μόνο• συμπληρώνονται από επεμβάσεις (χειρουργικές) πάνω στα κρανία για την αντιμετώπιση του κακού. Πότε άρχισαν όμως οι επεμβάσεις αυτές ―δηλαδή οι τρυπανισμοί; Δυστυχώς αυτό δεν το γνωρίζει κανείς, με την έννοια ότι δεν έχουμε βρει ακόμη το παλαιότερο κρανίο που έχει υποστεί τρυπανισμό.

Η παλαιότερη απόδειξη χειρουργικής επέμβασης που υπάρχει προέρχεται από έναν παμπάλαιο σκελετό ενός ανθρώπου του Νεάντερταλ που βρέθηκε στην οροσειρά του Ζάγρου στο Ιράκ. Χρονολογείται στα 60.000 χρόνια πριν και φέρει σημάδια ακρωτηριασμού του δεξιού βραχίονα. Πρόκειται για την πρώτη διαπιστωμένη χειρουργική επέμβαση, αλλά για τον τρυπανισμό υποθέτουμε ότι άρχισε να διενεργείται πολύ αργότερα, κατά τη Νεολιθική Εποχή. Το γιατί αυτή την περίοδο και όχι κάποια άλλη, οι αρμόδιοι ερευνητές και επιστήμονες το εξηγούν λόγω της εμφάνισης σε αυτή την περίοδο ειδικά ενός όπλου, της σφενδόνης. Όπως σημειώνεται: «Με την εμφάνιση της σφενδόνης η ιατρική αντιμετώπισε καινούργια προβλήματα. Εκτός από το κάταγμα του κρανίου, η σφενδόνη μπορεί να προκαλέσει και εσωτερικές αιμορραγίες που υποχρεώνει τον χειρουργό να ανοίξει το κρανίο σε ένα σημείο που δεν έχει υποστεί βλάβη. Τον πρώτο καιρό ο χειρουργός άνοιγε το κρανίο και σε ορισμένες περιπτώσεις αφαιρούσε ορισμένα κομματάκια κόκαλα με ένα υποτυπώδες τρυπάνι. Οι χειρουργοί μεταχειρίζονταν το ανθρώπινο κρανίο σαν να επρόκειτο για πέτρα ή για κόκαλο ζώου που πρέπει να τρυπήσουν, με τον σκοπό να αφαιρέσουν από μέσα κοκαλάκια ή ένα ξένο σώμα ή να σταματήσουν μια αιμορραγία. Η αντίληψη ότι στο μυαλό έμπαιναν δαιμόνια, εξηγεί τη συχνότητα των χειρουργικών επεμβάσεων στο κρανίο: εκτός από τις περιπτώσεις τραυμάτων, οι επεμβάσεις είχαν πριν από όλα σκοπό να θεραπεύσουν ασθένειες όπως η επιληψία, η τρέλα ή ο απλός πονοκέφαλος»2.

 

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Μάρτιος 2010 #501 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
 του Σωτήρη Πετρόπουλου
Διαβάστε περισσότερα >>
 16 Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΛΑΛΛΑ
του Νίκου Λούντζη
Διαβάστε περισσότερα >>
 26 Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΤΑ ΤΑ ΕΤΗ 1821-1831
του Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτου
 38 Η ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΗΠΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821
του Βαγγέλη Γεωργίου
 48 ΤΟ ΝΑΥΠΛΙΟ, ΦΩΤΕΙΝΟ ΜΕΤΕΩΡΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
του Γιώργου Ρούβαλη
 60 ΠΡΑΞΙΤΕΛΗΣ, Η ΑΙΩΝΙΑ ΟΜΟΡΦΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου
Διαβάστε περισσότερα >>
 68 Ο «ΓΕΥΣΤΙΚΟΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ» ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΡΥΠΑΝΙΣΜΟΥ
του Χρήστου Λάζου
Διαβάστε περισσότερα >>
 78 ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΗΣ ΣΦΙΓΓΑΣ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ
του Φίλιππου Φίλιππα
 80 ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ
του Φίλιππου Φιλίππου
Διαβάστε περισσότερα >>
 94 ΛΩΡΕΝΣ ΚΑΙ ΤΖΕΡΑΛΝΤ ΝΤΑΡΕΛ, Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ
του Σπυρίδωνος Γ. Πλουμίδη
 103 Ο ΝΤΑΡΙΟ ΦΟ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ
της Αμάντα Σκαμάγκα
 112 Βιβλία και Ιστορία
ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ

120 Τέχνη και πολιτισμός ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ

122 Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ

124 Ιστορία στο Διαδίκτυο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ

128 Γιατί το λέμε έτσι; ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ

129 Το Σταυρόλεξο του 21ου αιώνα ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ


ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost