Περιοδικό Ιστορία
ΠΑΡΙΣΙ Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Από τους Παρίσιους, τους πρώτους κατοίκους της πόλης που φοβούνταν μήπως «τους πέσει ο ουρανός στο..
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

28 Ο ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Ο ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
του ΧΟΥΛΙΑΝ ΚΑΖΑΝΟΒΑ

Μέχρι την έναρξη της Β‘ Δημοκρατίας, τον Απρίλιο του 1931, η ισπανική κοινωνία εν πολλοίς δεν είχε θιγεί άμεσα από τις δυσκολίες και τις ανακατατάξεις τις οποίες βίωνε η πλειονότητα των ευρωπαϊκών χωρών από το 1914. Η Ισπανία δεν είχε συμμετάσχει στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ως εκ τούτου δεν δέχτηκε τον ισχυρότατο αντίκτυπο αυτού του πολέμου, με την πτώση των αυτοκρατοριών και των υποτελών τους, την αποστρατεία εκατομμυρίων πρώην μαχητών και την καταχρέωση των κρατών για την αποπληρωμή των τεράστιων ποσών που αφιερώθηκαν στην πολεμική προσπάθεια.

ΤΗΝ ισπανική μοναρχία δεν την ανέτρεψε κανένας πόλεμος παρά η ανικανότητά της να διασφαλίσει στους Ισπανούς τη μετάβαση από ένα καθεστώς ολιγαρχικό και απολυταρχικό σε ένα καθεστώς μεταρρυθμιστικό και δημοκρατικό. Στα τέλη του 1931 η Ισπανία ήταν μια δημοκρατία κοινοβουλευτική και συνταγματική. Στα πρώτα χρόνια της δημοκρατίας δρομολογήθηκε η οργάνωση του στρατού, ο χωρισμός Εκκλησίας και Κράτους, ενώ αναλήφθηκαν ριζικές και ουσιαστικές πρωτοβουλίες για τον αναδασμό της γης, την ανακατανομή των μισθών των εργαζομένων, την προαγωγή της προστασίας των εργαζομένων και της δημόσιας παιδείας. Ποτέ στην ιστορία της η Ισπανία δεν γνώρισε μια τέτοια περίοδο τόσο έντονων και ραγδαίων αλλαγών αλλά και αντιπαραθέσεων, τόσο μεγάλων δημοκρατικών αλμάτων και τέτοιων κοινωνικών κατακτήσεων. Ωστόσο, το νομοθετικό έργο της δημοκρατίας ανέδειξε συγχρόνως ορισμένες από τις εντάσεις που είχαν ανακύψει τις προηγούμενες δεκαετίες μέσα από την εκβιομηχάνιση, την αστική ανάπτυξη και τις ταξικές συγκρούσεις. Προκλήθηκε έτσι ένα μεγάλο ρήγμα ανάμεσα σε ανταγωνιστικούς πολιτισμικούς πόλους, ανάμεσα σε πιστούς καθολικούς και συνειδητοποιημένους αντικληρικαλιστές, σε εργοδότες και εργαζόμενους, στην Εκκλησία και στο Κράτος, στην τάξη και στην επανάσταση.

Ως συνέπεια των ανταγωνισμών αυτών η Δημοκρατία, προκειμένου να εδραιωθεί, έπρεπε να ξεπεράσει μεγάλες δυσκολίες και να υπερκεράσει ισχυρές προκλήσεις από την κορυφή αλλά και από τη βάση της κοινωνικής πυραμίδας. Πέρασαν δύο χρόνια σχετικής σταθερότητας, άλλα δύο χρόνια πολιτικής αστάθειας, και ακολούθησαν εντέλει κάποιοι μήνες αναταραχής που κατέληξαν στην ανατροπή. Οι πρώτες ισχυρές προκλήσεις, που είχαν και πιο άμεσο χαρακτήρα γιατί συνήθως κατέληγαν σε συγκρούσεις με τις δυνάμεις της δημόσιας τάξης, προήλθαν από τη βάση: ήταν οι μαζικές εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, και κατόπιν εξεγέρσεις, των αναρχικών και των σοσιαλιστών. Όμως το θανάσιμο πλήγμα, η ανατροπή της δημοκρατίας με τη βία των όπλων, προήλθε αναμφίβολα από την κορυφή και εκ των ένδον, από τον πυρήνα των ενόπλων δυνάμεων της δημοκρατίας και από τις ισχυρές ομάδες των υπερασπιστών της τάξης που ποτέ δεν ανέχτηκαν τη δημοκρατία. Ο διχασμός του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας εμπόδισε τον θρίαμβο του στρατιωτικού κινήματος τον Ιούλιο του 1936, δεν του επέτρεψε να επιτύχει των πρωταρχικό του στόχο: τη γρήγορη κατάληψη της εξουσίας. Υπονομεύοντας όμως αποφασιστικά την ικανότητα της δημοκρατικής κυβέρνησης να επιβάλλει την τάξη, αυτό το πραξικόπημα πυροδότησε μια άνευ προηγουμένου βίαιη αντιπαράθεση ανάμεσα στους υποστηρικτές του και στους πολέμιούς του. Ήταν καλοκαίρι του 1936, και έτσι άρχισε ο εμφύλιος πόλεμος.

Στον πόλεμο αυτό η αντιπαράθεση κλιμακωνόταν σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Κατ’ αρχάς, επρόκειτο για μια στρατιωτική σύγκρουση, που πυροδοτήθηκε όταν το πραξικόπημα ακύρωσε τις πολιτικές λύσεις και στη θέση τους προέταξε τη βία των όπλων. Ήταν επίσης ένας πόλεμος ταξικός ανάμεσα σε διαφορετικές αντιλήψεις περί κοινωνικής ευρυθμίας, ένας πόλεμος θρησκευτικός ανάμεσα στον καθολικισμό και στον αντικληρικαλισμό, ένας πόλεμος γύρω από την ιδέα της πατρίδας και του έθνους, και ένας πόλεμος ιδεών, αντιλήψεων που την εποχή εκείνη συγκρούονταν στη διεθνή σκηνή. Ήταν ένας πόλεμος που δεν θα μπορούσε να τον περιγράψει κανείς απλώς ως μία σύγκρουση ανάμεσα στον κομμουνισμό και στον φασισμό ή ανάμεσα στον φασισμό και στη δημοκρατία. Στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο συνοψίζονταν παγκόσμιες συγκρούσεις ανάμεσα σε ιδιοκτήτες και εργαζόμενους, ανάμεσα στην Εκκλησία και στο Κράτος, ανάμεσα στον σκοταδισμό και στον εκσυγχρονισμό, σε ένα διεθνές περιβάλλον αποσταθεροποίησης, εξαιτίας της κρίσης των δημοκρατιών και της ανόδου του κομμουνισμού και του φασισμού.

Σε πρωταρχικό στόχο εξελίχθηκε η καταστροφή του αντιπάλου. Την πολιτική της εξόντωσης που είχαν εγκαινιάσει οι στασιαστές στρατιωτικοί την υιοθέτησαν με πάθος διάφορες συντηρητικές ομάδες, γαιοκτήμονες, συντηρητικοί μεσοαστοί, ιδιοκτήτες, «νοικοκυραίοι», που αποποιήθηκαν οριστικά τη δυνατότητα υπεράσπισης των συμφερόντων τους μέσω της έννομης τάξης. Και όπου το στρατιωτικό πραξικόπημα απέτυχε, ήχησε η ώρα της πολυπόθητης επανάστασης και του τελικού ξεκαθαρίσματος λογαριασμών με τους ισχυρούς, τους πλούσιους και τους εκμεταλλευτές. Χωρίς κανόνες και χωρίς κυβέρνηση, χωρίς μηχανισμούς επιβολής του νόμου και συμμόρφωσης στον νόμο, η εκδίκηση και τα ταξικά μίση ξεχύθηκαν σαν μια καταστρεπτική δύναμη προκειμένου να αφανίσουν την παλαιά τάξη.

Ο ισπανικός εμφύλιος πέρασε στην Ιστορία, και έμεινε στη μνήμη, για την άρνηση του ανθρώπινου προσώπου του αντιπάλου, για την τρομακτική βία που πυροδότησε. Με σύμβολα τα «sacas», τα «paseos»* και τις μαζικές εκτελέσεις, ο εμφύλιος έδωσε την ευκαιρία στις αντιμαχόμενες ομάδες να επιδιώξουν την εξόντωση των εχθρών τους, πραγματικών και τυχαίων. Σε αυτή την επιχείρηση εκκαθάρισης οι στασιαστές στρατιωτικοί εξαρχής υπολόγιζαν επιπλέον και στις ανεκτίμητες ευλογίες της Καθολικής Εκκλησίας. Από την άλλη πλευρά, ο κλήρος και τα σύμβολα της θρησκείας αποτέλεσαν τον πρώτο στόχο της λαϊκής οργής, αυτών που συμμετείχαν στον αγώνα για να ηττηθεί το στρατιωτικό κίνημα και αυτών που πρωταγωνίστησαν στη «λαϊκή τρομοκρατία» που ξέσπασε το καλοκαίρι του 1936. Έτσι ο ρωμαιοκαθολικισμός και ο αντικληρικαλισμός ενεπλάκησαν άμεσα στη σύγκρουση που βρισκόταν σε εξέλιξη στην Ισπανία και αφορούσε θεμελιώδη ζητήματα τα οποία σχετίζονταν με την οργάνωση της κοινωνίας και του κράτους.

Η διεθνής κατάσταση στα τέλη της δεκαετίας του 1930 δεν ευνοούσε την ειρήνη και αυτό επηρέασε αποφασιστικά τη διάρκεια, την εξέλιξη και την έκβαση του ισπανικού εμφυλίου, σύγκρουσης που στην αφετηρία της είχε καθαρά εσωτερικό χαρακτήρα. Η διεθνής στήριξη στους αντιμαχόμενους είχε ζωτική σημασία για τη διεξαγωγή και τη συνέχιση του πολέμου κατά τους πρώτους μήνες. Με την εξέλιξη που είχε ο πόλεμος, η πολιτική της μη επέμβασης, ο άνισος συσχετισμός των δυνάμεων πυρός μεταξύ των δύο στρατοπέδων, η συμμετοχή της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας και η αποστασιοποίηση, στην καλύτερη των περιπτώσεων, των δυτικών δημοκρατιών, αποτέλεσαν, σε συνδυασμό με τις εσωτερικές διαιρέσεις του δημοκρατικού στρατοπέδου και την ενότητα των φρανκιστών, παράγοντες αποφασιστικής σημασίας που έγειραν τελικά την πλάστιγγα υπέρ της πλευράς των στασιαστών στρατιωτικών.

Η δεκαετία του 1930 ξεκίνησε για την Ισπανία με μια δημοκρατία και τελείωσε με τη δεξιά, αυταρχική δικτατορία που επέβαλαν οι νικητές του πολέμου με ηγέτη τον στρατηγό Φράνκο. Τρία χρόνια πολέμου ήταν αρκετά για να σαρωθεί η ισπανική κοινωνία από ένα άνευ προηγουμένου κύμα βίας και απαξίωσης της ανθρώπινης ζωής. Όσο και αν επικαλείται κανείς τη βία που προηγήθηκε του εμφυλίου προσπαθώντας να δικαιολογήσει την έκρηξή του, είναι σαφές ότι στην ιστορία του ισπανικού 20ού αιώνα το πραξικόπημα του Ιουλίου του 1939 αποτελεί ένα σημείο αναφοράς που διακρίνει το πριν και το μετά. Επιπλέον, δύο τουλάχιστον δεκαετίες ύστερα από το τέλος του εμφυλίου, την 1η Απριλίου 1939, δεν αναλήφθηκε καμία θετική προσπάθεια ανασυγκρότησης, όπως συνέβη στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης μετά το 1945. Ως κυρίαρχα τέθηκαν τα ζητήματα της τάξης, της πατρίδας και της θρησκείας παραγκωνίζοντας τα ζητήματα της δημοκρατίας και της επανάστασης. Σε αυτό η περίπτωση της Ισπανίας δεν διαφέρει πολύ από τις περιπτώσεις άλλων χωρών διότι τα ιστορικά δεδομένα μαρτυρούν αναμφισβήτητα την οπισθοχώρηση της δημοκρατίας και την επιτάχυνση της πορείας προς τη δικτατορία. Έπειτα από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον θρίαμβο της επανάστασης στη Ρωσία, κανένας εμφύλιος πόλεμος δεν θα μπορούσε να είναι αποκλειστικά «εσωτερικός». Όταν άρχισε ο ισπανικός εμφύλιος, οι δημοκρατικές δυνάμεις προσπαθούσαν πάση θυσία να «ηρεμήσουν» τα φασιστικά καθεστώτα, κυρίως τη ναζιστική Γερμανία, αντί να συγκρουστούν με όποιον πράγματι απειλούσε την ισορροπία δυνάμεων. Έτσι η Δημοκρατία βρέθηκε αντιμέτωπη με το τεράστιο πρόβλημα να πρέπει να συγκρουστεί με στασιαστές στρατιωτικούς που εξαρχής επωφελήθηκαν από την τόσο ευνοϊκή γι’ αυτούς διεθνή κατάσταση. Οι δικτατορίες που ελέγχονταν από προσωποπαγείς και μονοκομματικές αυταρχικές κυβερνήσεις επικρατούσαν την περίοδο εκείνη των δημοκρατικών καθεστώτων σε πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και, αν εξαιρέσουμε την περίπτωση της Ρωσίας, όλες αυτές οι δικτατορίες τράφηκαν από τις ιδέες περί τάξεως και ισχύος της Άκρας Δεξιάς. Έναν χρόνο μετά τη λήξη του εμφυλίου, έξι από τις πιο ισχυρές δημοκρατίες της ηπείρου καταλήφθηκαν από τους ναζί. Κατά συνέπεια, η Ισπανία δεν ήταν μια εξαίρεση, ούτε η μοναδική χώρα όπου οι ιδέες περί τάξεως και ο ακραίος εθνικισμός επιβλήθηκαν στις ιδέες της δημοκρατίας και της επανάστασης.

Τα στρατόπεδα που αντιπαρατέθηκαν στην Ισπανία είχαν τόσο βαθιές ιδεολογικές διαφορές, σε ό,τι αφορά την οργάνωση του κράτους και της κοινωνίας, και ήταν τόσο αποφασισμένα να προωθήσουν τους στόχους για τους οποίους πήραν τα όπλα, ώστε δεν υπήρχαν πολλά περιθώρια συμφωνίας. Ούτε και το διεθνές περιβάλλον, επίσης, ευνοούσε τις διαπραγματεύσεις. Έτσι, ο πόλεμος τελείωσε με την καταλυτική νίκη του ενός στρατοπέδου επί του άλλου, νίκη που από εκείνη τη στιγμή συνδέθηκε με κάθε είδους θηριωδίες και προσβολές των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αυτή η βία που αποσκοπούσε στην εξόντωση ελάχιστη σχέση είχε με την καταπίεση και τη λογοκρισία την οποία άσκησε το μοναρχικό καθεστώς του Αλφόνσου ΙΓ΄ ή η δικτατορία του Πρίμο ντε Ριβέρα τη δεκαετία του 1920. Οι δικτατορίες που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη τη δεκαετία του 1930, στη Γερμανία, στην Αυστρία ή στην Ισπανία, ήρθαν αντιμέτωπες με μαζικά κινήματα αντίδρασης, που για να τα ποδηγετήσουν χρειάστηκε να εφαρμόσουν νέες μεθόδους τρομοκράτησης. Δεν αρκούσε πια η απαγόρευση λειτουργίας πολιτικών κομμάτων, η λογοκρισία ή η καταπάτηση ατομικών δικαιωμάτων. Η εξουσία ήρθε στα χέρια μιας ομάδας εγκληματιών. Και την κτηνώδη πραγματικότητα που προέκυψε από τις αποφάσεις τους την όριζαν οι δολοφονίες, τα βασανιστήρια και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η νίκη του Φράνκο υπήρξε συνάμα νίκη του Χίτλερ και του Μουσολίνι. Και η ήττα της ισπανικής Δημοκρατίας αποτέλεσε η ίδια ήττα κάθε δημοκρατίας.

Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να δοθεί μια απλή απάντηση στο γιατί από το κλίμα ευφορίας και ελπίδας το 1931 φτάσαμε το 1936 στον πόλεμο της κτηνωδίας και της εξόντωσης. Παρήλθαν οκτώ χρόνια δημοκρατίας, πέντε χρόνια ειρήνης και τρία εμφυλίου, που η ερμηνεία του προκαλεί ακόμη παθιασμένες αντιδράσεις στο περιθώριο του ιστοριογραφικού διαλόγου. Γιατί κέρδισαν τον πόλεμο οι στασιαστές στρατιωτικοί; Διέθεταν τις καλύτερα εκπαιδευμένες δυνάμεις του ισπανικού στρατού, είχαν μαζί τους τους οικονομικά ισχυρούς και την Καθολική Εκκλησία, και ευνοήθηκαν από τις διεθνείς περιστάσεις. Ήταν η Ισπανία την οποία απεικόνισε ο Χουάν Αντόνιο Μοράλες σε μια αφίσα με τίτλο «Los Nacionales», την οποία σχεδίασε για την Υποδιεύθυνση Προπαγάνδας της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας: ένας στρατηγός, ένας επίσκοπος και ένας καπιταλιστής με τη σβάστικα, και, στο φόντο, ένας γύπας και άνδρες του αποικιακού στρατού. Ήταν αδύνατο να χάσουν.

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

Φεβρουάριος 2010 #500 - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύση Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 1939: ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΙΣΠΑΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ, 2009: Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
του Δημήτρη Ε. Φιλιππή
Διαβάστε περισσότερα >>
 18 Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΔΥΟ ΙΣΠΑΝΙΩΝ
του Κώστα Κατσούδα
Διαβάστε περισσότερα >>
 28 Ο ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ
του Χουλιάν Κασανόβα
Διαβάστε περισσότερα >>
 34 Ο ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ, ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ του Θανάση Δ. Σφήκα
του Θανάση Δ. Σφήκα
Διαβάστε περισσότερα >>
 42. ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΘΕΛΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΕΜΦΥΛΙΟ ΠΟΛΕΜΟ
του Χρήστου Δ. Λάζου
Διαβάστε περισσότερα >>
 47 ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΕΠΑΝΟΡΘΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΓΚΕΡΝΙΚΑ
Jean-Pierre Lebeau
 54 ΑΔΙΚΗΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΕΥΝΟΟΥΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
του Βαγγέλη Γεωργίου
 66 ΝΑΒΑΤΑΙΟΙ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου
 76 Η ΝΑΖΙΣΤΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ ΤΗΣ ΛΕΝΗΣ ΡΙΦΕΝΣΤΑΛ
της Μαρίνας Πετράκη
 89 ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΑΠΑΝΘΡΩΠΟΙ (ΦΥΛΑΚΕΣ ΚΑΙ ΕΞΟΡΙΕΣ)
του Γιάννη Πανούση
 96 ΟΙ ΔΙΚΕΣ ΤΩΝ ΔΩΣΙΛΟΓΩΝ ΤHΣ ΚΑΤΟΧΗΣ Β΄ ΜΕΡΟΣ
του Γιάννη Ράγκου
 106 AZTEKOI
του Φίλιππου Φίλιππα
 110 Η ΣΕΚΤΑ ΤΩΝ ΤΑΓΚ
του Απόστολου Μιχαηλίδη
 120 ΟΙ ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ
του Δημήτρη Δημηρούλη
 130 Η ΕΘΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ
του Κώστα Ασημακόπουλου
 142 Βιβλία και Ιστορία
ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
150  Τέχνη και Ιστορία
ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ

152  Θέατρο και Ιστορία
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ

154  Κινηματογράφος και Ιστορία
ΕΥΑΝΝΑ ΒΕΝΑΡΔΟΥ

156  Ιστορία στο Διαδίκτυο
ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ

160  Γιατί το λέμε έτσι;
ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ ΚΡΙΜΠΑΣ

161 Το Σταυρόλεμο του 21ου αιώνα
ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΘΕΝΙΤΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost