Περιοδικό Ιστορία
ΠΑΡΙΣΙ Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
Από τους Παρίσιους, τους πρώτους κατοίκους της πόλης που φοβούνταν μήπως «τους πέσει ο ουρανός στο..
Ιστορία Εικονογραφημένη
Ηλεκτρονικό κατάστημα Πάπυρος Online

20 ΛΕΗΛΑΣΙΕΣ, ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΚΑΙ ΑΡΠΑΓΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ΛΕΗΛΑΣΙΕΣ, ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΚΑΙ ΑΡΠΑΓΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ
του Ελευθερίου Ηλ. Καντζίνου


Στον ελλαδικό χώρο τα εναπομείναντα μνημεία προκαλούν το παγκόσμιο ενδιαφέρον και τον θαυμασμό του συνόλου της επιστημονικής κοινότητας και των αρχαιολατρών επισκεπτών. Εντούτοις, αυτά αποτελούν ένα πολύ μικρό δείγμα της αίγλης του αρχαίου και του βυζαντινού πολιτισμού. Κατά το πέρασμα των αιώνων ένα μεγάλο μέρος τους καταστράφηκε βιαίως, ενώ ένα άλλο σημαντικό τμήμα τους αποσπάσθηκε παρανόμως από Ευρωπαίους συλλέκτες. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι περισσότεροι από τους σπουδαίους εθνικούς θησαυρούς βρίσκονται μακριά από τον τόπο προέλευσής τους, έχοντας υποστεί μεγάλες φθορές. Στο παρόν άρθρο αναφέρονται συνοπτικά οι μεγαλύτερες καταστροφές και λεηλασίες ελληνικών μνημείων, ξεκινώντας από τους αρχαίους χρόνους και φθάνοντας ως τη σύγχρονη εποχή. Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα τα περιγραφόμενα γεγονότα είναι απόρροια του ανθρώπινου παράγοντα, ενώ δίνεται έμφαση σε περιπτώσεις λιγότερο γνωστές στο ευρύ κοινό.


Από την αρχαιότητα ως τη βυζαντινή περίοδο
Στην αρχαιότητα οι συχνές πολεμικές συρράξεις επέφεραν μεγάλες φθορές ή ακόμη και ολοκληρωτικές καταστροφές σε πλήθος μνημείων τα οποία κοσμούσαν τις μεγάλες πόλεις και τα ιερά της εποχής. Επίσης, δεν ήταν λίγες οι φορές κατά τις οποίες εκλάπησαν ολόκληροι θησαυροί και έργα τέχνης ώστε να χαθούν για πάντα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η καταστροφική εισβολή των Περσών στη Μίλητο, για την κατάπνιξη της Ιωνικής Επανάστασης (499-493 π.Χ.). Τότε, τα περσικά στρατεύματα ισοπέδωσαν τον αρχαιότερο βωμό και ναό των Ιώνων, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον Διδυμαίο Απόλλωνα, ενώ οι θησαυροί του ιερού κατέληξαν στη Βαβυλώνα. Παρόμοια τύχη είχαν το σύνολο σχεδόν των ελληνικών ιερών και πόλεων που αντιστάθηκαν στην περσική εισβολή κατά τα επόμενα χρόνια. Οι Δελφοί λεηλατήθηκαν, ενώ η αθηναϊκή Ακρόπολη και τα ιερά της Αττικής πυρπολήθηκαν από τις περσικές ορδές. Μάλιστα, μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), κατ’ εντολή του Μαρδόνιου, κατεδαφίστηκε ό,τι είχε μείνει όρθιο στην Αθήνα.
Οι αλλοεθνείς δεν ήταν οι μόνοι οι οποίοι προκάλεσαν ανεπανόρθωτες ζημιές στα ελληνικά μνημεία. Πολλάκις, κατά τη διάρκεια των πολέμων μεταξύ των Ελλήνων καταστράφηκαν πόλεις, ιερά και έργα τέχνης. Άξια μνείας είναι η πυρπόληση του ναού του Αββαίου Απόλλωνος στον οποίο οι κάτοικοι της Φωκίδας είχαν βρει καταφύγιο ως ικέτες, μετά την ήττα τους από τους Θηβαίους (348 π.Χ.). Οι Θηβαίοι όμως έκαψαν το ιερό μαζί με τους εγκλείστους σε αυτό, καταστρέφοντας το σύνολο των αφιερωμάτων. Παρόμοια τύχη είχε και το ιερό της Δωδώνης, το οποίο πυρπόλησε ο στρατηγός των Αιτωλών Δωρίμαχος, το 219 π.Χ.. Επίσης, ολοκληρωτική καταστροφή επέφεραν οι Μακεδόνες του Φιλίππου Ε’ στο Θέρμο, το οποίο αφού λεηλάτησαν το ισοπέδωσαν (206 π.Χ.). Περίπου 2.000 αγάλματα καταστράφηκαν, εκ των οποίων τα περισσότερα θρυμματίστηκαν κυριολεκτικώς. Τα μόνα που σεβάστηκαν οι Μακεδόνες ήταν όσα έφεραν στη βάση τους το όνομα κάποιου θεού.
Στα χρόνια της Ρωμαιοκρατίας οι κατακτητές επιδόθηκαν περισσότερο στη λεηλασία των μνημείων παρά στην καταστροφή τους. Προέβησαν σε αρπαγές έργων τέχνης, κυρίως χάλκινων γλυπτών, τα οποία μετέφεραν διά θαλάσσης στη Ρώμη, για να κοσμήσουν δημόσιους χώρους και επαύλεις. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του ύπατου Σύλλα, ο οποίος απογύμνωσε το ιερό των Δελφών από όλα τα αφιερώματα και τους θησαυρούς (86 π.Χ.). Κατά τη διαδικασία αυτή όμως πολλά αγάλματα της κλασικής αρχαιότητας χάθηκαν στα βάθη των θαλασσών, λόγω των συχνών ναυτικών ατυχημάτων αλλά και της πειρατείας. Στους Ρωμαίους ωστόσο οφείλεται και η διάσωση ορισμένων μνημειακών έργων, αφού αντέγραφαν τα πρωτότυπα, που ως επί το πλείστον ήταν χάλκινα, κατασκευάζοντας άλλα μαρμάρινα, χαμηλότερης όμως καλλιτεχνικής αξίας (π.χ. το αντίγραφο του «Διαδούμενου» αθλητή του Πολυκλείτου, του οποίου το πρωτότυπο χρονολογείται στο 430 π.Χ.). Τέλος, οι Ρωμαίοι είχαν μια ακόμη συνήθεια· σε πολλές περιπτώσεις μετέφεραν ολόκληρους ναούς σε διαφορετικά σημεία, αλλοιώνοντας έτσι  τη γεωγραφική θέση του αρχαιολογικού μνημείου αλλά και με επιπλέον συνέπεια να υπόκειται σε σημαντικές φθορές το μετακινούμενο οικοδόμημα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός «περιπλανώμενου ναού» είναι αυτός του Άρεως, ο οποίος μεταφέρθηκε από το ιερό της Αθηνάς Παλληνίδος (περιοχή του Σταυρού Αττικής, 5ος αιώνας π.Χ.) στην αρχαία Αγορά των Αθηνών, τον 1ο αιώνα π.Χ.
Στην ύστερη αρχαιότητα οι επιδρομές των βαρβαρικών φυλών από την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη υπήρξαν οι πλέον καταστροφικές. Τον 3ο αιώνα μ.Χ. οι Γότθοι5 και οι Έρουλοι6 αφάνισαν στην κυριολεξία το σύνολο σχεδόν των κτηρίων και των καλλιτεχνημάτων της Αθήνας, ενώ από τη μανία τους δεν γλίτωσαν ούτε η Κόρινθος και η Ολυμπία ούτε η Σάμος. Στα τέλη του επόμενου αιώνα οι Βησιγότθοι συνέχισαν την καταστροφή των ελληνικών μνημείων, έχοντας ως στόχο το ιερό της Ελευσίνας. Ακολούθως, το 473 μ.Χ. οι μακεδονικές πόλεις έπεσαν θύματα του μένους των Οστρογότθων7, οι οποίοι λεηλάτησαν πόλεις και ιερά (π.χ. το Δίον).
Κατά τους πρώτους αιώνες της βυζαντινής περιόδου οι αυτοκράτορες μιμήθηκαν, τρόπον τινά, τους Ρωμαίους προκατόχους τους και μετέφεραν πλήθος μνημείων στη Νέα Ρώμη. Όπως όμως οι άνθρωποι και οι αυτοκρατορίες έχουν τη δική τους ιστορία, παρομοίως και τα έργα τέχνης έχουν τη δική τους μοίρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το σύμπλεγμα των τεσσάρων ίππων που κοσμεί σήμερα τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Η προέλευση αυτών των γλυπτών δεν έχει τεκμηριωθεί πλήρως σήμερα. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι επρόκειτο για τμήμα από το μεγαλύτερο σύμπλεγμα του τέθριππου της Κυνίσκας (έργο του Απελλού, 392 π.Χ.), ενώ κάποιοι άλλοι κάνουν λόγο για το άρμα του Ήλιου (έργο του Λυσίππου, 305 π.Χ.). Στην πρώτη περίπτωση, το άγαλμα είχε τοποθετηθεί στην Ολυμπία, ενώ στη δεύτερη στο Μαντείο των Δελφών ως ανάθημα. Τελικώς, το μεγαλύτερο μέρος του συμπλέγματος καταστράφηκε, ενώ οι εναπομείναντες ίπποι μεταφέρθηκαν από τον Θεοδόσιο Β’ στη Νέα Ρώμη, για να κοσμήσουν τον Ιππόδρομο, τον 5ο αιώνα. Το 1204, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, ο δόγης της Βενετίας Ερρίκος Δάνδολος διέταξε το ξήλωμα και τη μεταφορά του μνημείου στην οικία του (στο μέγαρο Δομίνικου Μοροζίνι). Ακολούθως, το 1378, τα τέσσερα άλογα μεταφέρθηκαν στην είσοδο της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου, επίσης στη Βενετία, από όπου εκλάπησαν από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, το 1797. Το 1815 όμως, μετά την πτώση του Γάλλου μονάρχη, οι τέσσερεις ίπποι επεστράφησαν στη Βενετία. Σήμερα το πρωτότυπο έργο φυλάσσεται εντός του ναού, ενώ αντίγραφα έχουν τοποθετηθεί στην είσοδο της βασιλικής. Επίσης, ενδιαφέρουσα είναι η ιστορία του αγάλματος του Διός στην Ολυμπία, ενός εκ των Επτά Θαυμάτων του αρχαίου κόσμου, το οποίο φιλοτεχνήθηκε από τον Φειδία περί το 430 π.Χ.. Την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα (1ος αιώνας π.Χ.) το άγαλμα κτυπήθηκε από κεραυνό αλλά δεν υπέστη σημαντικές φθορές. Λίγα χρόνια αργότερα ο Καλιγούλας διέταξε τη μεταφορά του αγάλματος από την Ολυμπία στη Ρώμη, καθώς επίσης και την αλλαγή του προσώπου του καλλιτεχνήματος, δίνοντάς του τη μορφή του αυτοκράτορα. Κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε, επειδή το πλοίο που προοριζόταν για τη μεταφορά του αγάλματος κτυπήθηκε από κεραυνό και κάηκε. Το 408 μ.Χ. ο ναός της Ολυμπίας πυρπολήθηκε, ενώ το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Διός κατατεμαχίστηκε. Σύμφωνα ωστόσο με μία άλλη εκδοχή, το 390 ο Θεοδόσιος το μετέφερε στην Κωνσταντινούπολη όπου καταστράφηκε από φωτιά το 416.
Τα μεγάλα δημόσια κτήρια και οι πολυτελείς ιδιωτικές οικίες της Κωνσταντινούπολης κοσμήθηκαν με πλήθος κλασικών και ελληνιστικών έργων τέχνης. Ειδικότερα, στις Θέρμες του Ζευξίππου τοποθετήθηκαν τρία αγάλματα του Απόλλωνα και τρία της Αφροδίτης, ένας Ερμαφρόδιτος, ένα σύμπλεγμα του Ηρακλή και της Αύγης, καθώς επίσης και ένα σύμπλεγμα του Ποσειδώνα και της Αμυμώνης. Επιπλέον αναφέρονται διάφορες μορφές από δύο τουλάχιστον μυθολογικούς κύκλους, τον Θηβαϊκό και τον Τρωικό, καθώς επίσης και 34 ανδριάντες προσωπικοτήτων από τους προομηρικούς χρόνους ως τον 2ο αιώνα μ.Χ. Δυστυχώς η συλλογή αυτή καταστράφηκε ολοκληρωτικά στη Στάση του Νίκα (532). Στον Ιππόδρομο φιλοξενούνταν, μεταξύ άλλων, χάλκινοι τρίποδες και ο οφιοειδής κίονας (μνημείο των Αθηναίων για τη νίκη τους επί των Περσών στις Πλαταιές το 479 π.Χ.), που είχαν μεταφερθεί από το ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ιστορία του αγάλματος του Ηρακλέους του Λυσίππου, το οποίο οι Ρωμαίοι το είχαν μεταφέρει ως λάφυρο στην Αιώνια Πόλη, μετά την άλωση του Τάραντα (209 π.Χ.). Ο Μέγας Κωνσταντίνος όμως το πήρε από τη Ρώμη και το τοποθέτησε στη Βασιλική της νέας πρωτεύουσάς του. Επιπλέον, το Μέγα Παλάτιον διακοσμήθηκε με κλασικά έργα, όπως το σύμπλεγμα των Μουσών από το ιερό του Ελικώνα. Στο Βουλευτήριο της Βασιλεύουσας φιλοξενούνταν δύο πολύ σημαντικά κλασικά έργα, το άγαλμα του Διός από το ιερό της Δωδώνης και της Αθηνάς από το ιερό της Λίνδου, τα οποία σχετίζονταν με μια σειρά αγαλμάτων των Μουσών, που, δυστυχώς,  καταστράφηκαν από πυρκαγιά, το 404. Η πιο σημαντική συγκέντρωση αρχαίων έργων μαρτυρείται σε ένα ιδιωτικό κτήριο, το παλάτι του Λαύσου, ο οποίος ήταν πραιπόσιτος του ιερού κουβουκλίου (δηλαδή προϊστάμενος των υπηρεσιών του παλατιού) του αυτοκράτορα Θεοδοσίου. Εκεί, μεταξύ άλλων, είχε μεταφερθεί το πραξιτέλειο έργο της Αφροδίτης της Κνίδου που καταστράφηκε από πυρκαγιά το 476.
Τα αρχαιοελληνικά ιερά, τα οποία έβριθαν από μνημειακά καλλιτεχνήματα και ανυπολόγιστης αξίας θησαυρούς, υπέστησαν τις μεγαλύτερες καταστροφές. Αποτελώντας τους πυρήνες της παγανιστικής θρησκείας, τέθηκαν στο στόχαστρο των φανατισμένων χριστιανών, οι οποίοι θέλησαν να «εκδικηθούν» τους εθνικούς για όσα είχαν υποστεί οι πρωτοχριστιανοί στις ρωμαϊκές αρένες. Μάλιστα το μένος τους, κατά κάποιον τρόπο, νομιμοποιήθηκε μετά το σχετικό διάταγμα του Θεοδοσίου, στο οποίο, μεταξύ άλλων, αναφερόταν ότι οι χώροι λατρείας της αρχαίας θρησκείας έπρεπε «ες έδαφος φέρειν».

[ Περισσότερα στο τεύχος... ]

#533 Νοέμβριος - 4,50€

 3 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
του Διονύσυ Ν. Μουσμούτη
Διαβάστε περισσότερα >>
 6 Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ
του Χρήστου Δ. Λάζου
Διαβάστε περισσότερα >>
 20 ΛΕΗΛΑΣΙΕΣ, ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΚΑΙ ΑΡΠΑΓΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ
του Ελευθέριου Ηλ. Καντζινού
Διαβάστε περισσότερα >>
 33 Η 520Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗΣ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟ ΚΟΛΟΜΒΟ (1942)
του Λυκούργου Αρεταίου
Διαβάστε περισσότερα >>
 46 Η ΒΑΡΒΑΡΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΠΑΡΜΠΑΡΟΣΑ - Α ΜΕΡΟΣ
του Τζων Τζούλιους Νόργουιτς
Διαβάστε περισσότερα >>
 54 Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΘΟΡΙΟΥ, ΑΡΑΟΥΚΑΝΟΙ ΑΠΑΤΣΙ ΚΑΙ ΚΟΜΑΝΤΣΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΟΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥΣ
του Αρτούρο Λέϊβα
 60 Ο Α ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΘΕΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΦΘΟΡΑΣ
του Μάρτιν Βαν Κρέβελντ
 72 Ο ΑΙΝΙΓΜΑΤΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΣΙΓΑΝΤΕ
του Νίκου Νικολούδη
Διαβάστε περισσότερα >>
 93 ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ 1830 - 1930
του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου
 106 ΓΟΥΛΙΕΛΜΑ ΠΑΛΑΒΙΤΣΙΝΙ Η ΜΑΡΚΗΣΙΑ ΤΗΣ ΒΟΔΟΝΙΤΣΑΣ
του Κωνσταντίνου Κοτσίλη
 112 ΡΟΓΗΡΟΣ ΒΑΚΩΝ
του Φίλιππου Φίλιππα
 116 Βιβλία και Ιστορία
Βάιος Καλογρηάς
ΤΟ ΑΝΤΙΠΑΛΟ ΔΕΟΣ,
Οι εθνικιστικές οργανώσεις αντίστασης στην κατεχόμενη Μακεδονία (1941-1944),
εκδ. University Studio Press, 2012, σελ. 446, τιμή: 28,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 116 Βιβλία και Ιστορία
Ανδρέας Στεργίου,
ΚΥΠΡΙΑΚΟ, Η λύση των δύο κρατών, Το γερμανικό παράδειγμα
Εκδόσεις Τουρίκη, 2012, σελ. 166, τιμή: 12,00 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 116 Βιβλία και Ιστορία
Αριστοτέλη Αναγνώστου,
ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΑΡΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΙΓΥΠΤΟ,
εκδ. Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2012, σελ. 472, τιμή: 20,00 €

Διαβάστε περισσότερα >>
 116 Βιβλία και Ιστορία
Philip J. Haythorntwaite,
Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ (1915),
μετάφραση: Βαγγέλης Στεργιόπουλος,
εκδ. Γκοβόστη, 2012, σελ. 172, τιμή: 14,50 €
Διαβάστε περισσότερα >>
 ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
116 Βιβλία και Ιστορία  ΔΙΟΝΥΣΗΣ Ν. ΜΟΥΣΜΟΥΤΗΣ
120 Το χθες στην Ιστορία ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗΣ
122  Επικαιρότητα και Ιστορία ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΑΓΚΟΣ
124  Θέατρο και Ιστορία ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΡΑΠΑΝΑΚΗ
126  Τέχνη και Ιστορία ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ
ΠΑΠΥΡΟΣ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ Α.Ε
Πανεπιστημίου 46, Αθήνα, 106 78
Τηλ.: 210 3611880
info@istoria.gr - letters@istoria.gr
Παρουσίαση εκδήλωσης
Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος - Σχεδίαση απο την Webstart - Web hosting απο την Cityhost