Γιάννης Σιώτος

Μάνα πατρίδα, κακιά μητριά

εκδ. Καστανιώτη, 2023, σελ.: 464, τιμή: 18,00 €

1922, Αύγουστος. Οι πρώτοι πρόσφυγες φτάνουν στα ελληνικά λιμάνια. Τους επόμενους μήνες θα ακολουθήσουν ένα εκατομμύριο πεινασμένοι, απελπισμένοι και ρακένδυτοι Έλληνες και Αρμένιοι από την Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Κωνσταντινούπολη.

Παρά τις διάφορες απογραφές που έγιναν, ο αριθμός των προσφύγων που έφτασαν στην Ελλάδα μεταξύ 1920 και 1928 δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Υπήρχαν δύο μεγάλα ρεύματα προσφύγων: το πρώτο μετά τη μικρασιατική καταστροφή και το δεύτερο μετά την ανταλλαγή πληθυσμών. Σύμφωνα με στατιστική που δημοσιεύθηκε το 1926, μέχρι το 1925 είχαν έρθει στην Ελλάδα 1.000.000 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και άλλοι 360.000 από τη Βουλγαρία, την Ανατολική Θράκη, την Κωνσταντινούπολη και τον Καύκασο.

Οι πρώτες πιεστικές ανάγκες των προσφύγων (διατροφή, στέγαση, ιατρική περίθαλψη), αντιμετωπίστηκαν στοιχειωδώς από το κράτος, ιδιώτες και ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις που δραστηριοποιήθηκαν στην Ελλάδα. Για την προσωρινή στέγασή τους χρησιμοποιήθηκαν σκηνές και ξύλινες παράγκες, καθώς και κάθε είδους διαθέσιμοι χώροι (στρατώνες, δημόσια κτίρια, θέατρα, αποθήκες, εγκαταλελειμμένα κτίρια). Πολύ σπάνια, εμφανίζονταν κάποιοι που είχαν τη δυνατότητα να νοικιάσουν σπίτι σε αστικές συνοικίες του κέντρου της Αθήνας. Ως την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης, οι περισσότεροι πρόσφυγες πίστευαν ότι θα επέστρεφαν στις εστίες τους. Τελικά οι προσδοκίες τους διαψεύστηκαν και συνειδητοποίησαν ότι δεν θα γυρίσουν ποτέ πίσω στις χαμένες πατρίδες…

Το 1922 και η παραφιλολογία περί αυτού του κομβικού έτους έχει αφήσει σημαντική παρακαταθήκη προφορικών μαρτυριών, που συνεπικουρεί την επίσημη Ιστορία στην κατανόηση των σύνθετων διαστάσεων αυτής της κατακλυσμιαίας μεταβολής στον ελλαδικό χώρο. Και μαζί με τις ζώσες μνήμες που καταγράφηκαν, προστίθεται και η μικροϊστορία, που περνούσε στην καλύτερη περίπτωση στα ψιλά των εφημερίδων, όταν δεν εξοριζόταν στη χώρα της λήθης.

Το μυθιστόρημα του Γιάννη Σιώτου Μάνα πατρίδα, κακιά μητριά εστιάζει στη ζωή των προσφύγων, στην Αθήνα και στον Πειραιά κυρίως, από τον Αύγουστο του 1922 μέχρι τον Αύγουστο του 1923. Ο ρεαλισμός του συγκλονίζει, καθώς αναπαριστά το χάος αυτού του χρόνου στον οποίο κυριαρχούν η εκμετάλλευση, η απόρριψη, η περιθωριοποίηση, η κερδοσκοπία και το εμπόριο ανθρώπων. Λίγες εβδομάδες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ξεκίνησε η κερδοσκοπική λαίλαπα. Τραπεζίτες, χρηματιστές και μεγαλοεπιχειρηματίες επιτέθηκαν κατά της δραχμής με μετοχές-φούσκες, προκαλώντας κερδοσκοπικές προσδοκίες που τις εκμεταλλεύτηκαν εισαγωγείς, χονδρέμποροι, εφοπλιστές, ξενοδόχοι αλλά και μικρέμποροι. Επιπλέον, πολλοί γηγενείς Έλληνες συμπεριφέρονταν με πολύ άσχημο τρόπο στους πρόσφυγες. Δεν αρκούνταν μόνο σε προσβλητικούς χαρακτηρισμούς, όπως «πρόσφηγκες», «τουρκόσποροι», «γιαουρτοβαφτισμένοι» κ.ά., αλλά προχωρούσαν και σε πράξεις βίας.

Οι κεντρικοί ήρωες ωστόσο δεν είναι ούτε κάτοικοι της «μητρόπολης» ούτε δυστυχισμένοι πρόσφυγες, αλλά έμπειροι ξένοι δημοσιογράφοι που έχουν εξοικειωθεί με εικόνες τρόμου και εξαθλίωσης και μπορούν να κρίνουν, να συγκρίνουν και να αποκαλύπτουν.

Το βιβλίο του Γιάννη Σιώτου είναι καρπός πολυετούς έρευνας. Ένα συνταρακτικό μυθιστόρημα που διαβάζεται σαν ντοκουμέντο. Στις σελίδες του αναδεικνύει την αναμέτρηση της «αλήθειας» των ισχυρών και των εφησυχασμένων με τη θλιβερή καθημερινότητα, που πολλές πτυχές της εξακολουθούν να παραμένουν σκοτεινές, δυσδιάκριτες και ανομολόγητες έναν αιώνα μετά.

Τεύχος 696 (Ιούνιος 2026)

Δείτε Περισσότερα >>